Dinsdag 23/07/2019

Reportage Muziek

‘Muziek stelt me gerust: er zijn meer mensen zoals ik’: waarom jongeren troost putten uit popmuziek

V.l.n.r. Tekst uit ‘Bad Liar’ van Imagine Dragons, ‘Honey’ van Brockhampton en ‘Idontwannabeyouanymore’ van Billie Eilish. Rechts: Stefanie Mannaerts van Brutus. Beeld DM

Muziek speelt een grote rol in de ontwikkeling van adolescenten. En nu muziek alsmaar emotioneler en persoonlijker wordt, vinden jongeren gemakkelijker soelaas bij hun muzikale helden. ‘Ariana Grande geeft me de kracht om mijn emoties uit te spreken.’

‘I know eventually I’m gonna come around and maybe it won’t be easy

But it will be worth it, and the results will be profound

Because instead of feeling cornered,

the corners of my mouth will start to point up

instead of being anchored down’

(uit ‘Full Circle’ van Movements)

“Ik ben niet echt een sociaal type. Nieuwe vrienden maken is voor mij niet evident. Dat er in het middelbaar ook niemand naar ‘mijn’ muziek luisterde, maakte het er allemaal niet makkelijker op”, vertelt Amber (18), die haar plekje in de wereld zoekt via bands als PUP, Modern Baseball, Movements en Brutus. “Maar wanneer ik op een optreden ben en een hele zaal de lyrics van mijn favoriete bands meeschreeuwt, dan voel ik me minder alleen.”

Geen tijdperk zo verwarrend als de overgangsperiode tussen je kindertijd en het volwassendom. Opvoedkundige boeken noemen het puberteit, ikzelf noem het een levensbedreigende nucleaire zone die in mijn geval opgeluisterd werd met slaande deuren, geschreeuw “dat ik godverdomme uit mijn bed moest komen”, scheurende gitaren en dramatische lyrics. En hoewel ik me dat toen moeilijk kon voorstellen, hanteerden mijn ouders twintig jaar voor mij dezelfde tactiek. “Jongeren hebben altijd al troost en bevestiging gezocht in muziek”, weet Mathias Moors, docent muziekpsychologie aan LUCA School of Arts. “Een wirwar aan hormonale, sociale en mentale veranderingen zorgt ervoor dat veel jongeren zich onbegrepen en alleen voelen. Muziek is dan een noodzakelijke tool om houvast te vinden, dat is al meermaals wetenschappelijk bewezen.”

Moors haalt onder meer de sociale identiteitstheorie aan, die stelt dat we de nood voelen om onze identiteit te creëren via onze peers. “Sociale groepen bieden ons een identiteit en een set waarden en normen. Of je je favoriete muziek nu leert kennen door je vrienden, of je vrienden leert kennen via je favoriete muziek: muziek is wel hét bindmiddel bij uitstek voor zo’n sociale groep.”

Jamie (21) herkent dat maar al te goed. “Muziek sleept me door de dag. Zolang ik me kan herinneren, is muziek het bewijs dat er nog mensen zijn zoals ik”, zegt de twintiger. “De hardcorescene is er altijd geweest voor jongeren zoals ik, die net iets anders zijn dan de rest en zich dus vaak onbegrepen kunnen voelen. Het is een hele hechte subcultuur waar iedereen een kans en een schouder om op uit te huilen krijgt, ondanks het ruwe imago van het genre. Zonder mijn muziek en de mensen die ik via die muziek heb leren kennen, had ik vandaag veel minder goed geweten wie ik ben en waarvoor ik sta. Zelfs wanneer ik me echt slecht voel, moet ik op shows maar om me heen kijken en andere mensen met dezelfde dingen horen of zien worstelen, en dan weet ik dat het uiteindelijk wel goed komt, omdat ik niet alleen ben.”

Jamie (20): ‘Zonder mijn muziek en de mensen die ik via hardcore heb leren kennen, had ik veel minder goed geweten wie ik ben en waarvoor ik sta.’ Beeld Wouter Van Vooren

Emotioneel geladen muziek en een tikje duistere lyrics waarin opgroeiende jongeren hun eigen worstelingen met een negatief zelfbeeld of eenzaamheid kunnen herkennen, leken vroeger voorbehouden voor bands met heel veel eyeliner of een voorliefde voor blastbeats. Vandaag surft het hele muzieklandschap mee op de golf. Want alle semantische discussies over ‘emo’ terzijde, is het anno 2019 vooral belangrijk dat je toegeeft dat je soms kopje-onder gaat.

En dat maakt het voor jongeren ook gemakkelijker om aansluiting te vinden, niet alleen met de artiesten die ze dagelijks door hun boxen laten schallen, maar ook met leeftijdsgenoten die dezelfde muziek als warme deken gebruiken.

Idontwannabeyouanymore

‘Hands, hands getting cold / Losing feeling’s getting old / Was I made from a broken mold?/ Hurt, I can’t shake/ We’ve made every mistake/ Only you know the way that I break’, aldus Billie Eilish, officieuze headliner van Pukkelpop, in het nummer ‘idontwannabeyouanymore’. Eilish is de belichaming van de transformatie die popmuziek de laatste jaren heeft ondergaan, met haar wijde kleding, blauwe haren, duistere lyrics en lichtjes gestoorde videoclips.

‘Authenticiteit’ is een buzzword dat de 17-jarige uit Los Angeles vaak naast haar naam geschreven krijgt en dat maakt haar meteen een van de meest gestreamde artiesten van het moment. “Ze trekt zich niks aan van wat anderen over haar denken en door haar kledingstijl kun je ook niet zien hoe haar lichaam eruitziet”, zegt Lieke (13) enthousiast.

“Dat is hoe het leven zou moeten zijn: mensen die doen waar ze zin in hebben zonder dat iemand daar commentaar op geeft.” Julie (18) is vooral fan van de lyrics. “In ‘Bury a Friend’ zingt ze bijvoorbeeld ‘Why aren’t you scared of me? Why do you care for me?’ en dat is echt exact hoe ik mij voel als ik verliefd ben. Alle liedjes gaan altijd over vlinders en een roze wolk, maar ik word er echt door verlamd. Billie is de eerste die ik dat ook zo heb horen verwoorden.”

Het was überpopprinses Taylor Swift die begin dit jaar inzag dat muziek dat tikkeltje extra persoonlijkheid nodig had. “Ik probeer snippers van mezelf in mijn songs te verwerken. Vroeger gold de regel dat muziek universeel herkenbaar moet zijn om een zo breed mogelijk publiek te bereiken, maar daar geloof ik niet (meer) in. Ik denk dat mensen vandaag de dag op zoek zijn naar verbintenis en troost in de muziek waarnaar ze luisteren. Je voelt geen connectie met iets algemeens, wel met iets echt”, schreef Swift in een essay voor Elle.

Kill people, fuck school

Het is voor popmuzikanten geen gigantische stap om van riedels over een gebroken hart naar songs over persoonlijke smart te gaan, maar ook in de hiphopwereld tekent zich een gelijkaardig proces af. Artiesten als Kanye West, Childish Gambino en Kid Cudi breken al langer een lans voor meer doorvoelde muziek, en steeds meer jonge rappers en hip­hoppers staan zichzelf nu ook toe om hun gevoelens in hun muziek te verwerken en het machismo dat die cultuur vroeger domineerde aan de kant te schuiven. Zo deinzen de jongens van het hiphopcollectief Brockhampton, die de eerste dag van Werchter letterlijk en figuurlijk kleur geven, er niet voor terug om te rappen over homoseksualiteit, depressie of racisme. “We willen dat jongeren beseffen dat het oké is om onzeker te zijn, om je kwetsbaar op te stellen en van je fouten te leren”, zegt oprichter Kevin Abstract in Dazed & Confused. “Rapmuziek moet niet altijd ‘Kill people, burn shit, fuck school’ zijn.”

“Ik zie zeker een trend in de hele sector: van rappers tot bookers, managers en programmatoren: er wordt opener gesproken over geestelijke gezondheidsproblemen”, bevestigt Ufuk Demir, mede-oprichter van het Belgische beatplatform Champion Sound. Hij haalt onder meer de nieuwe gezamenlijke single van Glints en Dvtch Norris aan, ‘Fear’, een nummer waarin de twee hun innerlijke demonen bezingen. “Door deze kwesties bespreekbaar te maken, toon je als artiest dat je ook maar een gewoon mens bent. Als dit dan ook nog eens de drempel verlaagt voor fans om in dialoog te gaan met hun naasten of hun arts, dan kan ik dit alleen maar toejuichen.”

Extra hulpmiddel

Dat jongeren zich gesteund voelen wanneer de muziek die ze in hun oren pompen een kopie is van de gedachten die door hun hoofd razen, is logisch, maar is het wel zo bevorderlijk? Komt het de jeugd werkelijk ten goede als zoveel populaire muziek gaat over eenzaamheid, seksisme, depressieve gedachten of algeheel nihilisme?

Volgens jeugdpsychiater Lieve Swinnen kan dit mogelijk een risico inhouden voor jongeren die sowieso al worstelen met zichzelf en gevoelig zijn voor kopieergedrag, al ziet ze toch vooral de ondersteunende rol van die muziek. “Zeker in een social-mediatijdperk dat hevig beïnvloed is door de perfecte plaatjes van het perfecte leven, kan het voor jongeren heel troostend zijn om te horen dat zelfs hun grootste idolen te maken krijgen met de problemen waar zij ook mee zitten.”

De psychiater bevestigt daarnaast ook de essentiële rol van muziek in de emotionele ontwikkeling van tieners en jonge twintigers. “De meeste jongeren hebben het moeilijk om hun emoties onder woorden te brengen, maar door hun gevoelens te herkennen in anderen roept dat bij henzelf ook iets op. Op die manier kan muziek een extra hulpmiddel zijn om jezelf beter te leren kennen en bepaalde emoties op een veilige manier te exploreren.”

“Wanneer Ariana Grande een album dropt dat volledig over liefdesverdriet gaat, krijg je echt het gevoel dat je er niet alleen voor staat. Dat geeft mij ook de kracht en het vertrouwen om zelf ook mijn emoties uit te spreken en mensen ‘toe te laten’ tot mijn gevoelens”, zegt Glenn (21). “Vaak vind ik in een bepaalde situatie niet de juiste woorden, maar ken ik wel een lied dat perfect aansluit bij wat er in mijn hoofd omgaat.

“Toen mijn laatste relatie afsprong, postte ik bijvoorbeeld ‘Resentment’ van Beyoncé op mijn Instagramstory. Ik kreeg meteen heel wat reacties van mensen die, enkel door de tekst te horen, perfect wisten wat er aan de hand was. Ik kon op dat moment niet uitdrukken hoe ik me voelde, en toch slaagde ik erin om het te communiceren.”

Barbéle (17): ‘Ik kon aan mezelf niet toegeven dat het uit was met mijn lief. ’Bad Liar’ van Imagine Dragons heeft me erdoor gesleurd.’ Beeld Wouter Van Vooren

Ook Barbéle (17) kreeg inzicht in haar relatiebreuk dankzij haar muziekbibliotheek. “‘Bad Liar’ van Imagine Dragons heeft me door een periode van twijfels en een gebroken hart gesleurd. Niet alleen omdat de muziek enorm krachtig is en ik mezelf er volledig in kon verliezen, maar ook de tekst. Ik kon aan mezelf niet toegeven dat het niet meer goed ging komen tussen mijn lief en ik, dus ik bleef mezelf voorliegen en valse hoop geven.”

Natuurlijk heeft muziek niet alleen op jongeren een troostende werking. “Troost vinden in muziek is iets van alle tijden, van alle leeftijden”, zegt Moors. Dat komt volgens de docent muziekpsychologie omdat wij mensen ontzettend muzikale wezens zijn. Er is geen enkele menselijke cultuur die amuzikaal is, over alle continenten en tijdperken heen. “Die muzikaliteit begint al vanaf de babyjaren waarin we moeten proberen betekenis te geven aan de klanken die moeder en vader uitstoten. Die betekenis halen we uit alle muzikale parameters die in taal zitten, zoals tempogebruik, stemtimbre en intonatie. Het is ook daarom dat het zogenaamde babytaaltje dat we gebruiken voor hele kleine kinderen zo muzikaal is: je moet immers overbrengen of je boos bent of dat je je kind wil geruststellen. Klank is nog emotioneler geladen dan tekst.”

Dat merkte Matt (19) toen het schrijven van gedichten niet meer voldoende bleek om zijn emoties te uiten. “Ik realiseerde me dat er zoveel van mijn gevoelens onuitgesproken bleven.Ik ben toen mijn woorden gaan combineren met muziek, omdat ik zelf had gemerkt dat instrumentals heel veel gevoelens bij mij losmaakten. Het is mooi om te horen wanneer mensen je vertellen dat je muziek hen met bepaalde issues heeft geholpen. Ik probeer zelf ook heel open te zijn over mijn eigen mentale gezondheid en mezelf bloot te geven. In mijn meest recente project werk ik rond gemis en praat ik over het verlies van mijn zus, of de band met familieleden.”

Toch komt muziek wanneer we jong zijn veel intenser binnen, schrijft neurowetenschapper David Levitin in zijn boek This Is Your Brain on Music. Hersenonderzoek toont aan dat onze favoriete songs het ‘pleziercircuit’ van onze hersenen stimuleren, waardoor we een stroom dopamine, serotonine, oxytocine en andere neurochemicaliën aanmaken die ons goed doen voelen. Hoe meer we van een nummer houden, hoe meer onze hersenen overspoeld worden met neurotransmitters – een rush vergelijkbaar met een stevig vingernageltje cocaïne.

Die hersenactiviteit komt bij iedereen voor, maar waar mijn dertigjarige hersenen wat vonken produceren wordt het in een tienerbrein een heuse vuurwerkshow. Tussen ons 12de en 22ste levensjaar ondergaan onze hersenen heel wat veranderingen en worden de neurologische connecties die we maken met een lied extra verstevigd door verhoogde emotionele waarde die dan weer een boost krijgt door puberale groeihormonen. Hierdoor worden de favoriete liedjes uit onze jeugd stevig verankerd in onze hersenen, en wekken ze nog steeds een grote emotionele respons op wanneer we er op latere leeftijd opnieuw mee geconfronteerd worden.

Eenzamer door muziek

Het neurologische proces van muziekverwerking mag dan wel universeel zijn, de emotionele respons op die muziek is voor iedereen verschillend. De voorbije week sprak ik meer dan dertig tieners over welke muziek zij als troostend ervaren. Luna (17) vindt vooral troost in de favoriete muziek van haar overleden vader, terwijl Luca (16) ‘My Friend of Misery’ van Metallica door de boxen laat schallen en Sinay (21) beroep doet op blues- en jazzmuziek. “Het nummer ‘All I Could Do Was Cry’ van Etta James raakt me altijd. Ik vind haar stem niet zo goed als die van Beyoncé, maar wat ze zingt komt veel meer binnen.”

Luca (16) vindt troost bij ‘My Friend of Misery’ van Metallica. Beeld EPA

Opvallend: niet iedereen wil droevige muziek horen wanneer ze zich droevig voelen.

Siel (16): “Op Spotify heb ik verschillende playlists gemaakt gebaseerd op mijn gemoedstoestand. Meezingers, Before bed, Chill, Lazy sunday… Maar als ik een mindere dag heb gehad, zal ik toch eerder een vrolijk, up-tempoliedje afspelen.” “Toen ik nog in mijn emo-fase zat, werd ik vreemd genoeg eenzamer door de muziek”, vertelt Kyria (19) dan weer. “Het was alsof iedereen de dingen die gezongen werden altijd al beleefd had, terwijl ik die nog niet meegemaakt had. Het was pas een paar jaar later dat ik doorhad dat het juist goed was dat ik die dingen nooit meemaakte, want de teksten waren nooit echt rooskleurig. Wanneer ik nu me down voel, zet ik folkmuziek op en dans ik alle energie uit mijn lijf, om dan verder te kunnen.”

“Hoe we op muziek reageren is niet voorspelbaar, en hangt af van de muziek zelf, van de omgeving waarin we die muziek horen, maar ook van onszelf”, zegt Moors. “Een deel heeft te maken met hoe vaak je eraan blootgesteld wordt: als je ouders of je vrienden heel sterk inzetten op een bepaald genre, dan heeft dat zeker een effect op jou; een ander deel heeft te maken met muzikale parameters zoals de lyrics, het timbre of het tempo; maar het grootste deel is nog een vraagteken”, lacht de muziekpsycholoog. “Er is geen pasklaar antwoord op de vraag waarom de ene persoon geraakt wordt door hiphop en de andere ondersteboven is van techno. Dat blijft een mysterie waarvan ik persoonlijk ook hoop dat we het niet moeten willen ontrafelen.”

DROEVIGER DAN VROEGER

Is de muziek van vandaag werkelijk veel droeviger dan vroeger? Twee recente Amerikaanse en Britse studies tonen aan van wel. De onderzoekers namen duizenden hits van de afgelopen decennia onder de loep en stelden vast dat emoties zoals verdriet en eenzaamheid steeds nadrukkelijker op de voorgrond treden. Gevoelens als woede en angst zijn de afgelopen zestig jaar bijna verdubbeld in de Ultratop. Tegelijkertijd zijn opgewekte nummers steeds minder aanwezig.

Volgens producer en songwriter Mike Batt reflecteert die eerder negatieve ondertoon van popmuziek de grote golf van sociale veranderingen. “Muziek houdt de maatschappij een spiegel voor, en wordt beïnvloed door wat er in de wereld gebeurt”, aldus Batt aan BBC. “De agressie die voortvloeit uit wereldwijde spanningen zijn vandaag niet meer aanwezig dan vroeger, maar de jongere generatie komt er door social media veel meer mee in aanraking. Het is logisch dat dit weerspiegeld wordt in de muziek die ze maken én in de muziek waar ze naar luisteren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden