Zaterdag 24/10/2020

ExpoDans

Museum Dr. Guislain en Bozar verbinden danskunst met psychiatrie in ‘Danser Brut’

In Bozar verwelkomt Valeska Gert je met haar ‘Tänzerische Pantomimen’. Ze was een ophefmakende danseres. Ze danste de dood, ze danste bezetenheid, ze danste auto-ongelukken en zelfs orgasmes.Beeld Centre national de la danse CN D

Besmettelijke kriebeldansen, betoverende draaimolens en bizarre bewegingen. Het Paleis voor Schone Kunsten en Museum Dr. Guislain bouwen schouder aan schouder een unieke dubbeltentoonstelling die de outsiderkunstenaar even uit de schaduw haalt.

Bekijk je de beelden van fotograaf Albert Londe in Bozar zonder omkadering, dan twijfel je. Zie je nu een acteur aan het werk of eerder een modern danser? We monsteren bizarre gelaatsuitdrukkingen, dwingende blikken en lichamen die in bijna onmogelijke poses buigen. En niet te vergeten, we staan in het hart van het Paleis voor Schone Kunsten.

De foto’s komen uit het archief van het Hôpital de la Salpêtrière, een psychiatrisch ziekenhuis in Parijs dat in de 19de eeuw baanbrekend onderzoek leverde. Ze tonen onder meer de verschillende fasen van een hysterische aanval. Destijds dienden ze als studiemateriaal van psychiater Jean-Martin Charcot, vandaag bezorgen ze ons kippenvel.

De reeks maakt deel uit van de tentoonstelling Danser Brut, een samenwerking tussen het Brusselse Paleis voor Schone kunsten en het Museum Dr. Guislain in Gent die is overgenomen van het LaM in Villeneuve-d’Ascq. Danser Brut vertelt het verhaal van de dans in de marge. “We gaan niet in op de geschiedenis van de dans”, benadrukt artistiek leider van Museum Dr. Guislain Bart Marius. “Wel wordt de onzichtbare wereld die is opgebouwd uit onopzettelijke bewegingen, onbewuste gebaren, poses en trajecten die nooit helemaal verklaard zijn, blootgelegd.”

“Wijlen Dr. Guislain had ooit als wensdroom om alle vastgeketende psychiatrische patiënten in Gent vrijheid en bewegingsruimte te schenken”, vertelt Marius. “Hij verhuisde de patiënten naar de buitenrand van de stad en liet hen er letterlijk los. Die vrijheid is later iconografisch in beeld gebracht in de 19de-eeuwse psychiatrie, wat op zijn beurt een nieuwe vrijheid heeft betekend in de kunsten. Bozar kent dan weer een geschiedenis van dans met de Ballets Russes. Daar kan je automatisch Vaslav Nijinski aan linken die op zijn beurt te kampen kreeg met psychiatrische problemen. Vandaag willen we die sluimerende impact van de psychiatrie op de kunsten blootleggen.”

Beeld Courtesy Joachim Koester en Jan Mot

De discussie over outsiderkunst of ‘art brut’ komt zo weer op de voorgrond. Outsiderkunstenaars creëren werk vanuit de marge. Ze zijn doorgaans niet in staat om volledig mee te draaien in de maatschappij. Hun werk kan ook losstaan van elke conventie in de kunsten, het hoeft niet binnen een norm te passen. Dat zorgt voor vrijheid en kan inwerken als een therapie of vorm van meditatie. Toch voelt de term outsiderkunst niet erg correct aan, en net daarom zijn tentoonstellingen als Danser Brut, waarin de achtergrond van de kunstenaar niet op de voorgrond wordt gesteld, van erg groot belang.

De cruciale brug tussen kunst en psychiatrie haalt ook psychiater Dirk De Wachter aan. “De samenleving hanteert steeds weer centrifugale krachten die bepaalde individuen en ook hele groepen buiten het sociale weefsel stoot, over de grens van de zogenaamde normaliteit. Kunstenaars kunnen barsten creëren in de zelfgenoegzaamheid van die burgerlijke normaliteit.”

Twee expo’s

Danser Brut kan je zowel in Gent als in Brussel gaan bekijken. Beide zetten dezelfde grote krijtlijnen uit, maar er zijn ook heel wat verschillen. Die voel je meer dan dat je ze ziet. Bozar kiest voor een cirkelvorm als scenografie, een verwijzing naar het rond punt in de architectuur van het Museum Dr. Guislain, waar de zwaarste psychiatrische patiënten werden verzorgd. De rust die je er ervaart, staat in fel contrast met de veel drukkere zalen in Gent. De geschiedenis die daar door de aderen van het gebouw loopt, pulseert er heftig mee.

Al vanaf de eerste zaal wordt een intrigerend spel gespeeld met de bezoeker. In Bozar verwelkomt Valeska Gert je met haar Tänzerische Pantomimen. Ze was een ophefmakende danseres. Ze danste de dood, ze danste bezetenheid, ze danste auto-ongelukken en zelfs orgasmes. Dat laatste kwam slecht over bij haar publiek, dat gechoqueerd de politie belde.

De zaal ‘Trance en bezetenheid’ spreekt pas echt tot de verbeelding. In 1374 verspreidde een ware dansepidemie zich door ons land. Getroffen slachtoffers trokken al hun kleren uit, zetten een bloemenkroon op hun hoofd en trokken hand en hand dansend en zingend de straten in. Wie te lang bleef toekijken, werd zelf door de ziekte getroffen. Het doet denken aan dansmarathons uit de jaren 30 in Amerika.

Charlie Chaplin, ‘Modern Times’ (1936).Beeld Roy Export S.A.S.

Arc de cercle

De tentoonstelling lijmt heel wat sterk werk aan elkaar. We wandelen langs de meest uiteenlopende namen, denk aan Michael Borremans, Louise Bourgeois en Henri de Toulouse-Lautrec, maar ook aan Franz Hartl en Scottie Wilson. Soms schuilt de schoonheid in iets kleins, zoals Midnight Blue Dance van Grace Schwindt in Guislain. Het glazen beeld toont een lichaam dat helemaal achterover gebogen is, met de elegantie van een balletdanseres. Tegelijkertijd roept de sculptuur ook het meest typische beeld van de hysterie op: de arc de cercle, en zie je in het glas de fragiliteit van de mensheid. Op de achtergrond kijkt de hysterie in de foto’s van Albert Londe toe. Het is de barst waar De Wachter over sprak, de cirkel is opvallend rond.

‘Danser Brut’ is nog te zien tot 10 januari in Museum Dr. Guislain en in Bozar.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234