Maandag 25/01/2021

AchtergrondMusea

Musea lokten veel bezoekers in kerstvakantie: ‘Mensen zijn het beu om achter hun scherm te zitten’

Een mondmasker is verplicht in de Koninklijke Musea in Brussel.Beeld Photo News

De cijfers zijn nog niet te vergelijken met een normaal jaar, maar veel musea in Vlaanderen en Brussel konden in de eindejaarsperiode toch het bordje ‘uitverkocht’ bovenhalen. ‘De honger naar cultuur is groot’, klinkt het.

“We hebben heel veel mensen moeten ontgoochelen.” Dat is niet alleen de teneur bij het Oostendse Mu.ZEE, waar tijdens de kerstvakantie elke dag het maximaal aantal toegestane bezoekers over de vloer kwam, maar ook bij veel andere musea in Vlaanderen en Brussel. Wie van plan was om last minute een museumbezoek te brengen, was er vaak aan voor de moeite. Tickets moesten, vanwege de coronamaatregelen, op voorhand gereserveerd worden voor een specifiek tijdslot. En vaak waren die slots al dagen op voorhand volzet.

Zo kreeg Mu.ZEE tijdens de kerstvakantie 2.242 bezoekers over de vloer, gemiddeld 250 per dag. “Elke dag was volzet”, klinkt het. Het Design Museum in Gent trok tijdens de kerstvakantie 3.468 bezoekers, dat is meer dan vorige jaren in de kerstperiode. Ook het Gentse Dr. Guislain-museum en het S.M.A.K. tekenden tijdens de kerstvakantie met 3.593 verkochte tickets meer bezoekers op dan vorig jaar, ondanks de restricties die de coronapandemie met zich meebracht. 

“Het is zeer druk geweest”, legt S.M.A.K.-directeur Philippe Van Cauteren uit. “We kunnen nu zestig bezoekers per uur ontvangen en in de weekends en tijdens de kerstvakantie haalden we gemiddeld 450 bezoekers per dag. Dat is vrijwel sold-out.”

December is vaak nochtans een kwakkelmaand, duidt Patrick Allegaert van het Vlaams Museumoverleg. “Dus er heerst grote opgetogenheid bij de musea, alleen al over het feit dat ze in december weer open mochten gaan en zo hun sociale functie konden vervullen. We zien ook dat bezoekers alle maatregelen, zoals de tijdslots en het dragen van een mondmasker, goed naleven. De musea zelf kijken daar streng op toe; ze beseffen dat ze in een unieke situatie zitten.”

BOZAR is populairst

In de hoofdstad tekent zich een gelijkaardig scenario af. Op de Kunstberg trokken zowel de BOZAR als de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB) de aandacht. BOZAR was de populairste bestemming bij de houders van een museumpas, vóór het Museum voor Schone Kunsten (MSK) in Gent, het Musée des Beaux-Arts (BAM) in Bergen en het Fotomuseum (FoMu) in Antwerpen. Tijdens de kerstvakantie waren zo’n 22.000 houders van een museumpas goed voor 25.000 museumbezoeken, verspreid over 148 musea. Ook commerciële initiatieven, zoals de Van Gogh-expo in Antwerpen, boerden goed: sinds de opening eind september werden er al 50.000 tickets verkocht.

De expo 'Facing Van Eyck' loopt nog tot 14 februari in BOZAR.Beeld Van Eyck

“In de kerstvakantie hebben we meer dan 10.000 bezoekers over de vloer gehad”, zegt Leen Daems van BOZAR, waar momenteel vier expo’s lopen. “Dat is niet slecht, in coronatijden, en het is een hoger aantal dan de weken ervoor. In het weekend zaten sommige tijdslots helemaal vol.”

In de KMSKB stonden de cijfers begin december nog op 300 verkochte tickets op een weekdag en 1.000 in het weekend. “Maar eind december zijn die aantallen nog fel toegenomen”, zegt Samir Al-Haddad van KMSKB. “De meeste tijdslots waren uitverkocht. Tussen 12 december en 3 januari kwamen we aan zo’n 2.000 bezoekers per dag. Dat is het maximum dat we nu kunnen toelaten. Het is fijn om het jaar nog zo positief te eindigen. We hebben in het voorjaar ook veel digitale initiatieven uitgerold, maar mensen zijn het blijkbaar toch een beetje beu om alles op een scherm te zien. We horen vaak dat het deugd doet om kunst weer in het echt te zien.”

Groot verschil met 2019

Voor zulke grote musea blijft het verschil met procoronatijden wel aanzienlijk. Tijdens de maand december kwam de teller van de KMSKB op een kleine 20.000 bezoekers te staan. Twee jaar geleden, in december 2018, waren dat er met 64.000 nog meer dan drie keer zoveel. En in 2019 – een uitzonderlijk jaar waarin er meer dan een miljoen mensen over de vloer van de KMSKB liepen en de expo rond Salvador Dalí en René Magritte records verbrak – dikte het decembercijfer aan tot maar liefst 92.000 verkochte tickets. “Toen konden we op een weekdag gemiddeld 2.000 tot 3.000 bezoekers ontvangen, en op een goede zondag zelfs 6.000.”

Zo valt er bij de uitstekende statistieken van de meeste Vlaamse musea toch een kanttekening te plaatsen. Voor veel instellingen blijft de impact van de coronapandemie en de bijhorende lockdowns groot: de KMSKB zagen hun bezoeken met 70 procent teruglopen ten opzichte van het recordjaar 2019. Vrijdag communiceerde de koepelorganisatie Brussels Museums dat de musea in de hoofdstad hun aantal verkochte tickets met gemiddeld 58 procent zagen afnemen. Ondanks het sterke eindejaar blijven de effecten van de twee lockdowns – een tussen 14 maart en 18 mei en een tussen 23 oktober en 1 december – toch zeer voelbaar. 

Door de beperkende maatregelen kunnen kleinere musea dan weer slechts een zeer klein aantal bezoekers ontvangen. Een ‘huismuseum’ als het Snijders&Rockoxhuis kan amper zeven bezoekers per kwartier ontvangen, al toont beheerder KBC zich met 1.150 bezoekers tijdens de kerstperiode ook daar zeer tevreden. In het Gallo-Romeins Museum in Tongeren ligt dat cijfer op tien per kwartier. Toch zijn de 2.626 bezoekers tussen 11 en 31 december daar meer dan de helft van dezelfde periode in 2019.

Sommige musea merken de afwezigheid van groeps- en schoolbezoeken, die nog steeds niet zijn toegestaan, en toeristen. De Musea Maaseik trokken slechts honderd kijklustigen tijdens het eindejaar en wijten dat aan de lockdowns in het naburige Nederland en Duitsland. Bij de KMSKB bestaat doorgaans 70 procent van hun bezoekers uit toeristen, maar zij konden, net als veel andere musea, dat verlies opvangen met meer lokale museumgangers. 

Dat geldt ook voor het Flanders Fields Museum in Ieper, dat de teruglopende aantallen Britse toeristen weet op te vangen met plaatselijke belangstelling, en voor het S.M.A.K. “We zien meer regionale, of laten we zeggen nationale bezoekers”, zegt Van Cauteren. “Mensen kiezen nu voor musea in eigen land, in plaats van naar Amsterdam of Parijs te trekken.”

Ontmoetingsplaats

Het publiek wordt niet alleen lokaler, maar ook breder. “Het is fijn dat we een heel ander publiek kunnen bereiken”, vindt Van Cauteren. “Er zijn veel families die met hun kinderen komen en we zien veel mensen die voor het eerst naar het S.M.A.K komen. Zo kunnen we onze basis uitbreiden, al is dat voor een museum voor hedendaagse kunst niet altijd eenvoudig.” 

Al-Haddad van de KMSKB: “We zien een heel divers publiek: individuen, families, koppels, zelfs mensen die naar het museum komen om nog eens met elkaar te kunnen afspreken. Het museum is echt een meeting point geworden.”

Musea behoren dan ook tot de weinige openbare plaatsen die überhaupt de deuren mogen openen. De rest van de culturele sector (theaters, concertzalen, bioscopen) zit nog steeds op slot. Cultuurliefhebbers hebben weinig andere opties en dat steekt ook bij de musea. 

“Het is een beetje een dubbel gevoel”, legt Van Cauteren uit. “Andere sectoren hebben veel harder te lijden onder de coronarestricties. Ik ga zelf heel graag naar concerten en wil solidair zijn met andere spelers uit de cultuursector. Maar tegelijk zijn we natuurlijk zeer blij dat mensen nieuwsgierig zijn naar kunst en cultuur. De honger naar cultuur is groot, en corona heeft ons eraan herinnerd hoe belangrijk het is om kunst in het echt te zien, of muziek live te horen. We mogen blij zijn dat er tijdens de lockdown digitale alternatieven waren, maar er gaat toch niets boven een schilderij van Michaël Borremans in het écht zien.”

Directeur Philippe Van Cauteren: "We zien veel mensen die voor het eerst naar het S.M.A.K komen."Beeld Eric de Mildt

Allegaert van het Vlaams Museumoverleg: “Ik merk dat er in bijvoorbeeld de podiumkunsten een zeker pessimisme leeft, omgekeerd aan het optimisme van de musea, en dat is te begrijpen. Maar het is goed dat er toch een cultureel aanbod is, ook al is dat veel beperkter dan anders. Daarom dat veel musea nu alles op alles zetten: ze kunnen iets betekenen, ze hebben een belangrijke sociale functie in te vullen.”

De vraag is hoe het nu verder gaat, en hoelang de effecten van de lockdowns voelbaar zullen blijven. Brussels Museums schat het verlies voor hun instellingen op 20 miljoen euro. “Onze sector heeft structurele en langdurige financiële steun van de overheid nodig”, klinkt het in de hoofdstad. In Vlaanderen is het plaatje minder eenduidig, zegt Allegaert. “Sommige musea hebben ook minder kosten gemaakt omdat ze geen tijdelijke tentoonstellingen, die veel budget vragen, hebben georganiseerd. Maar voor de meeste zijn de inkomsten natuurlijk fel teruggelopen.”

Tegelijk herinnert de huidige situatie ons aan het belang van kunst bóven cijfers, zegt Van Cauteren. “Bij een grote tentoonstelling van Gerhard Richter of Berlinde De Bruyckere halen we 1.500 of zelfs 2.000 bezoekers per dag, veel meer dan de 450 tijdens de kerstvakantie. Maar we mogen ons niet blindstaren op die cijfers. We moeten het niet altijd hebben over kwantiteit, maar ook over kwaliteit.” In die zin biedt de pandemie ook een kans, vindt de S.M.A.K.-directeur. “Mensen zijn op zoek naar verdieping en nu herontdekken ze de waarde van kunst.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234