Woensdag 13/11/2019

Festival

Moussem Cities laat je proeven van prikkelend Casablanca

Kabareh Cheikhats, mannen die een ode brengen aan de traditionele vrijgevochten zangeressen, is een cultfenomeen dat in eigen land niet door iedereen gesmaakt wordt. Beeld Chama Tahiri

Festival Moussem Cities brengt kunst uit Casablanca naar Brussel. Want die is een stuk gedurfder en diverser dan velen hier vermoeden. De Morgen trok mee op prospectie naar de Marokkaanse metropool voor muzikale protesttravestie, verboden films over prostitutie en grensverleggende dansen.

Voor een doordeweekse avond is het merkwaardig druk in café Vertigo. Zeker gezien de afgelegen locatie, in een minder bruisend deel van Casablanca. Ook de waterige pintjes en het ongezellige interieur zijn niet bepaald publiekstrekkers. Helemaal bizar wordt het wanneer de klok tien uur slaat en al het volk haast simultaan opstaat en via een nauwe trap richting kelder verdwijnt. We volgen gedwee, en even later bevinden we ons in een uitzinnig dansende massa. Om het luidst zingen de cafégangers mee met de vrouwen op het kelderpodium. Hoewel: bij een tweede oogopslag blijkt het om een bende bebaarde mannelijke muzikanten in vrouwenkledij te gaan. Weliswaar gezegend met een haast ongeziene elegantie en extreem hoog stemgeluid.

Kabareh Cheikhats heet de band, die in Casablanca in enkele jaren tijd is uitgegroeid tot dé heimelijke sensatie van het nachtleven. Met hun fel gestifte lippen en lange jurken brengt de groep een muzikale/theatrale hommage aan de echte Marokkaanse cheikhats. Dat zijn vrijgevochten volkse zangeressen die het lot van de vrouw en onrechtvaardigheid aankaarten en daarom door voorstanders van de patriarchie werden – en worden – weggezet als 'kwalijke onruststokers en hoeren'.

Je als man in een cheikhat verkleden is dus niet helemaal zonder risico, vertelt oprichter Ghassan El Hakim, op het podium een sensuele sirene, ernaast een jongensachtige activist. "Maar met de groeiende steun en het groeiende aantal fans lukt het gelukkig niet meer om onze optredens te verbieden. Af en toe verschijnt er zelfs iets over ons in de pers." 

Binnen drie weken ruilt Kabareh Cheikhats de kelders van Casablanca in voor de Vaartkapoen in Molenbeek. Doel: het cultureel centrum tot een stomende danstempel transformeren. De groep is een van de vele Marokkaanse bands en kunstenaars op de affiche van het Brusselse festival Moussem Cities, een initiatief van het gelijknamige nomadisch kunstencentrum. 

Niet zoals in de film

Elke editie belicht Moussem Cities de kunstscène van een andere Arabische stad. Omdat die kunst in België nog (te vaak) onbekend is, zegt Mohamed Ikoubaân, festivalorganisator en directeur van Moussem. Omdat een multiculturele stad als Brussel (meer) multiculturaliteit op de podia verdient. Maar ook: omdat de steden in kwestie gewoon geweldig interessante kunstenaars tellen.

In het Westen wordt kunst uit de Arabische wereld nog vaak onterecht in het hokje 'folklore' weggezet. Terwijl die veel moderner, gedurfder en diverser is dan velen vermoeden, stelt Ikoubaân. "Gelukkig begint men dat in Europa ook al een tijd meer en meer te beseffen en en krijgt kunst uit de Arabische wereld ook hier een forum. Soms uit oprechte interesse, soms uit meer opportunistische beweegredenen, omdat een multicultureel of 'exotisch' aanbod goed staat. Maar er beweegt tenminste iets."

Na Tunis en Beiroet is dit jaar kunst uit Casablanca aan de beurt. Op het eerste gezicht was het toeristische Marrakech een evidentere keuze geweest. Casablanca staat meer bekend als economische metropool en havenstad dan als culturele trekpleister. Wie enkele dagen in de stad vertoeft, beseft snel waarom. Op het gezellige oude centrum na wordt het straatbeeld vooral bepaald door – vriendelijk verwoord – nogal eclectische architectuur en monsterachtig druk verkeer. Op de palmbomen na lijkt het in niets op het beeld dat we voordien van de stad hadden – dat uit de iconische film met de al even iconische Humphrey Bogart. Misschien ook logisch, gezien Casablanca helemaal niet in Casablanca werd opgenomen.

Door naar werk zoekende immigranten is het aantal inwoners van Casablanca in een eeuw tijd geëxplodeerd van 20.000 naar 4 miljoen. Met als gevolg dat sloppenbuurten er als paddenstoelen uit de grond schoten. Die krottenwijken wegwerken was voor het bestuur de afgelopen decennia een grotere prioriteit dan musea en culturele centra bouwen.

Het gebrek aan kunstzinnige onderkomens en culturele subsidies is dan ook een vaak gehoord pijnpunt bij kunstenaars in Casablanca. Meestal moet (jong) talent zich wenden tot privé-initiatieven die het moeten hebben van cultuurminnende ondernemers en mecenassen. Zo vind je – wat verborgen – in de industriële, nogal grijze buurt Aïn Sebaâ het bruisende culturele centrum L'Uzine, dat naast een exporuimte, graffitimuur en kunstworkshops ook repetitieruimes aanbiedt aan spotprijzen. 

Sloppenwijken

Nee, Casablanca is niet de plek van de coup de foudre, eerder een stad die tijd vraagt om haar te leren appreciëren. Na enkele dagen slenteren merk je dat de aantrekkingskracht van 'Casa' vooral ligt in de energie die er hangt, de broeierige, levendige sfeer. Een sfeer die ook menig lokale kunstenaar drijft en inspireert. Zoals de Frans-Marokkaanse filmmaker Nabil Ayouch. "Casablanca is complex, vuil, sprankelend, mysterieus, brutaal, inspirerend, rijk en hard tegelijk", zegt de regisseur.

Dat blijkt ook in zijn nieuwste film, Razzia, die op Moussem Cities in avant-première te zien is. Razzia volgt verschillende personages in Casablanca, die met elkaar verbonden zijn zonder dat ze het zelf beseffen, door hun link met een leraar in een Marokkaans bergdorp. Net zoals in veel van zijn films speelt Ayouch met thema's als vrijheid (of het gebrek daaraan), de druk van de maatschappij, religie en tradities. 

Ayouch geldt als een van Marokko's bekendste, en meest controversiële, filmmakers. Zijn film Much Loved uit 2015 werd op het filmfestival van Cannes gelauwerd en tegelijkertijd door de Marokkaanse autoriteiten verboden. De filmmaker en acteurs werden zelfs geviseerd in een brutale (online) haatcampagne. De 'schandaalfilm' over prostitutie in Marokko, zou met zijn thema, naaktheid, expliciet taalgebruik en dito scènes het land in diskrediet brengen. 

De tegenwind heeft Ayouch niet afgeremd. Wel integendeel. "Ik druk me uit zoals ik dat wil, doe mijn ding", vertelt hij in zijn studio, in een residentiële wijk van Casablanca. "En ik voel me nu eenmaal sterk verbonden met buitenstaanders, mensen die in de marge leven, met extremen." Als zoon van een islamitische vader en een joodse moeder, met een Frans paspoort én Marokkaanse roots, voelde Ayouch zich zelf overal enigszins buiten vallen. Maar hij wordt steeds terug naar Casablanca gezogen, zijn thuis. "Ik houd van deze stad, ook al is het soms zwaar. Er zijn verschillende manieren om van een stad te houden." 

Hij spaart zijn kritiek op de stad niet. Niet in het echte leven, niet in zijn films. Les chevaux de Dieu, de Marokkaanse inzending voor de Oscars in 2014, gaat over jongeren die opgroeien in de sloppenwijk Sidi Moumen, een jeugd vol armoede, corruptie, drugs en geweld. Ze radicaliseren, tot op het punt dat ze zichzelf een bommengordel (laten) omgespen. Voor de film baseerde Ayouch zich op waargebeurde feiten, meer bepaald de bomaanslagen in Casablanca in mei 2003. 

Intussen hebben de meeste krotten van Sidi Moumen plaatsgemaakt voor flatgebouwen en sociale woningen. De belofte van de lokale autoriteiten, om de sloppenwijken in twintig jaar 'op te kuisen', lijkt zo goed als ingelost. Al maken de woontorens nog een troostelozere indruk dan de met golfplaten bedekte krotten ernaast. Ayouch: "Het is geen doordachte oplossing. De inwoners van de sloppenwijk leefden als buren naast elkaar. Dat sociaal weefsel verbreek je abrupt door hen in verticale torens onder te brengen."

Veelzijdigheid

Als Moussem Cities iets weerspiegelt, dan wel de veelzijdigheid van de hedendaagse kunstscène in Casablanca. Van experimentele dans tot een ode aan traditionele weeftechnieken. Van hiphop tot de ritmes van de chaabi- en ayta-muziek. Van modern en grensverleggend tot een ode aan de Marokkaanse kunstgeschiedenis. Of een kruising tussen de twee.

Zoals in Folkah!, een performance van choreografe Meyrem Jazouli rond een eeuwenoude dans uit de Sahara: de guedra. Een demonstratie dat moderniteit en geschiedenis perfect samen kunnen gaan. Net als kracht en verleiding. "Er wordt veel op de knieën gedanst. Hypersexy en tegelijk zeer krachtig. Helaas dreigt de guedra stilaan te verdwijnen, folkore te worden. Ik wil hem verdedigen." 

Jazouli noemt zichzelf een autodidacte. Zoals veel andere 'gevestigde' artiesten in Casablanca neemt ze voor bepaalde producties ook jonge talenten op sleeptouw. "Er zijn wel cursussen en workshops. Maar makkelijk is het niet voor beginnende kunstenaars. Kunstenaars zijn, bij gebrek aan voldoende steun van overheidswege, vooral eilanden. Ik probeer wel enkel raad te geven als jongeren daarom vragen. Je moet mensen ook hun eigen weg laten zoeken. Daarin zit ook veel vrijheid."

Ook de expo Raw Poetry op Moussem Cities stelt de vraag: welke kansen hebben jonge artiesten in Casablanca? Het antwoord? Nog veel te weinig, zegt Nadia Sabri, die de tentoonstelling mee cureert. Overheidssteun gaat vooral naar folkloristische kunst. Voor de rest ontbreekt het aan ondersteunende structuren, galerieën, begeleiding. Sabri: "Veel kunstenaars hebben het lastig, werken in een miserabele situatie. Te vaak is er ook commerciële druk: verkoopt het? Kan ik overleven? Er zijn te weinig tussenschotten om artiesten daartegen te beschermen en de nodige ruimte te gunnen om te experimenteren en hun stem te vinden."

Zoals de naam van de expo Raw Poetry al doet vermoeden, wil ze meer doen dan een loutere lofzang over 'haar' stad brengen. Geen postkaartgevoel ophangen, maar evenmin een cynisch verhaal. "De expo toont gewoon een eerlijk beeld. Zowel de poëzie van de stad als de brute, donkere kanten", vertelt ze tijdens een rondrit door Casablanca. Deze expo wil de creatieve energie van Casablanca in de verf zetten, via het werk van drie jonge kunstenaars die pendelen tussen Marokko en Europa. "Maar de tentoonstelling durft de stad evengoed te bevragen. Zoals het gebrek aan groen en publieke ruimtes."

Maar tegelijk, zegt Sabri, wil ze nergens anders werken. "Er moet nog veel veranderen, maar Casablanca blijft wel een stad waar alles toch nog mogelijk lijkt. Dat geeft me kracht. Ik zie dezelfde vibe bij veel artiesten."

Moussem Cities loopt van 1 t.e.m. 28/2 op verschillende locaties in Brussel. Moussem.be

Graffiti in Casablanca. Beeld Yassine Toumi
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234