Donderdag 22/10/2020

Boeken

Mister Dynamite werd een vredesduif: de tragiek van de grote Alfred Nobel

Alfred Nobel (1833-1896) in zijn laboratorium. Zijn experimenteren leidde onder meer tot de ontwikkeling van ‘Nobels Extra­dynamit’. Beeld RV

De biografie van Alfred Nobel (1833-1896) van de hand van de Zweedse journalist Ingrid Carlberg, de eerste in haar soort die niet door de Nobelstichting is gecensureerd, verveelt geen moment.

In de verte doet het denken aan wat Beiroet begin vorige maand meemaakte, al was de schaal van de catastrofe kleiner. Op 16 april 1866 klonk ’s middags een oorverdovende explosie bij een transportfirma in San Francisco. Alles in de nabije omgeving van de ontploffing was aan stukken en tot een kilometer verderop gingen ruiten aan diggelen. ‘Fragmenten van menselijke resten werden een paar blokken verderop nog gevonden’, aldus een verslaggever.

Twee kisten met nitroglycerine waren de lucht in gegaan. Een Californische ingenieur had de fatale vloeistof besteld voor de aanleg van een mijn. Afzender van de explosieve lading? Haar patent­houder, de Zweed Alfred Nobel.

Eerder die maand was in een Panamese havenstad een zending van het gevaarlijke goedje ontploft, waarbij zestig mensen de dood vonden. En thuis in Stockholm waren evenzeer slachtoffers te betreuren toen Alfreds jongere broer Emil door onzorgvuldig handelen nitroglycerine tot boven het detonatiepunt had verhit.

Journalist en auteur Ingrid Carlberg lepelt het ene na het andere incident op in Alfred Nobel. Het verhaal van de man en zijn tijd. Het brouwsel kostte Nobel talloze uren slaap. De liquide springstof zou bij de aanleg van tunnels en mijnen levens moeten sparen als vervanger van het wat onbetrouwbare buskruit, maar tot dan toe gebeurden er door slordigheden juist meer fatale ongelukken.

Menigeen zou om minder de handdoek in de ring hebben gegooid, maar als iets duidelijk wordt uit de dramatische reeks gebeurtenissen, is het dat Nobel een doorbijter was.

Failliet

Carlberg schreef de eerste biografie over de befaamde chemicus die gebaseerd is op primaire bronnen en niet door de Nobel­stichting werd gecensureerd. De ondertitel van het boek is op zijn plaats. Uitvoerig staat de schrijfster stil bij de wereld waarin haar illustere landgenoot leefde.

Talloze andere noviteiten passeren de revue. De ontdekkingen van Louis Pasteur, Wilhelm Röntgen, Alexander Graham Bell: uitvinder Nobel paste naadloos in het plaatje van de negentiende-eeuwse samenleving die pijlsnel veranderde.

Veel oog heeft Carlberg voor de omgeving waarin Alfred opgroeide. Zo zijn de eerste tachtig pagina’s van haar boek haast een beknopte levensschets van vader Immanuel.

De lange aanloop is te rechtvaardigen. Nobel senior was ook uitvinder en voortdurend in de weer met springstoffen. Net als hij, zat Alfred vol ideeën, energie, zelfvertrouwen en schopte hij het ver zonder formele opleiding.

Immanuel drukte nogal een stempel op het gezin waarin Alfred in 1833 werd geboren. Senior was dat jaar failliet verklaard. Hij week uit naar Sint-Petersburg, op de vlucht voor zijn schuldeisers die omgerekend een half miljoen euro claimden.

Nobels Extradynamit. In het zakenleven ging het de Zweedse uitvinder van het dynamiet meer voor de wind dan in de liefde.Beeld Heritage Images/Getty Images

Het tij keerde enkele jaren later, toen Immanuel flink ging verdienen met zijn uitvinding van de zeemijn. Vrouw en kinderen konden toen pas naar Rusland overkomen. De negenjarige Alfred kreeg van de schoolleiding een mooi getuigschrift mee: ‘Inzicht in alle onderwerpen: uitmuntend.’

De biografie verveelt geen moment en dat is niet alleen te danken aan het rijke leven van de geportretteerde. Slechts een enkele keer is Carlberg wat al te breedsprakig. Wie wil datum (maandag 24 oktober 1842), tijdstip (19 uur) weten waarop Alfreds moeder uiterlijk de reispapieren voor de tocht naar Sint-Petersburg diende op te halen? Carlberg vermeldt zelfs het weer: ‘Het was al een paar dagen regenachtig, mistig en winderig.’

Waar Alfred in Rusland aanvankelijk met zijn vader zeemijnen voor het leger van de tsaar vervaardigde, begon hij als twintiger zelf te experimenteren. Veel indruk maakten zijn zelfbedachte gas-, vocht- en barometer nog niet, maar de uitvinder was niet meer te stoppen.

Liefdesbrieven

Carlberg vindt Nobel geen academicus. Het ontbrak hem aan secuurheid en het geduld voor systematische toetsing. Ze schrijft het niet met zoveel woorden, maar uit de biografie rijst een beeld op van een goede ondernemer, al had hij de pest aan personeel dat geen gevaren zag of een greep deed in de kas, intriganten die patent­inbreuk maakten en agenten die meer aan zichzelf dan aan hun opdrachtgever dachten.

Liever dan zijn bedenksels verkopen, zat Nobel in het lab. Daar was hij het gelukkigst.

Jarenlang was het sappelen, totdat Nobel in 1867 een patent aanvroeg op een methode om nitroglycerine veiliger te laten ontploffen. Hij vermengde de vloeistof met het sediment kiezel­goer, waardoor een deeg­achtige substantie ontstond die hij dynamiet noemde. Zes jaar later had hij over de hele westerse wereld vijftien florerende dynamietfabrieken en stroomde het geld binnen.

Om het fortuin was het hem niet te doen geweest. Zo lang hij zijn oude ouders kon onderhouden, was het goed.

De legerleiders van meerdere landen toonden interesse in dynamiet. In Parijs, een van Nobels woonplaatsen, wekte dat de aandacht van de inlichtingendienst. Wat moesten ze met die Zweed die vriend en vijand bediende met zijn explosieven? Het liep goed af nadat bleek dat Frankrijk zelf even geïnteresseerd was in Nobels maaksel, maar toen had de Franse veiligheidspolitie al een dik dossier over hem aangelegd. Carlberg viste deze paperassen op uit een vergeten archief en het is niet het enige onbetreden pad dat ze bewandelt.

Zo duikelt ze een stapeltje liefdesbrieven op die Alfred schreef aan de achttien jaar jongere Sophie Hess. Zij zou hem meer dan eens met een minnaar bedriegen, veel geld uitgeven en de eenzame uitvinder weinig gelukkig maken. Zijn verlangen naar de ideale, begaafde vrouw had hij toen al toevertrouwd in wat een roman moest worden, maar een gekoesterde doorbraak als dichter en romancier mislukte al even jammerlijk als zijn relatie met Sophie.

‘Amors pijlen zijn in mijn geval helaas vervangen door kanonnen’, schreef Nobel aan het eind van zijn leven. Die kanonnen begonnen steeds meer te knagen. Hoeveel leed hadden die de mensheid niet gebracht? De man die schatrijk was geworden met orders uit militaire hoek, wilde zich nu inzetten voor de wereldvrede.

Zijn nalatenschap – omgerekend 220 miljoen euro – moest gaan naar ‘de man of vrouw die het meeste heeft gedaan om de vrede te bevorderen’: de geboorte van wat de Nobelprijzen zouden worden. In 1901, vijf jaar na zijn dood, werden ze voor het eerst uitgereikt.

Beroemdheid had Nobel nooit nagestreefd, schrijft Carlberg. Maar met de glans die afstraalde van ’s werelds meest prestigieuze onderscheiding maakte hij zich in één explosieve klap onsterfelijk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234