Zondag 16/06/2019

Comedy

Misschien hebt u het al horen waaien: Hannah Gadsby is boos, en wonderlijk goed

Hannah Gadsby. Beeld RV Netflix

Twee maanden geleden moest je al een die-hard comedyliefhebber zijn om te weten wie Hannah Gadsby is. Vandaag is ze op weg om een van de belangrijkste stemmen van haar generatie te worden.

Voor wie sinds het begin van de zomer enkel naar voetbal heeft zitten kijken: Hannah Gadsby (40) is een Australische komiek én het brein achter Nanette, een zaalshow die nu te zien is op Netflix en al enkele weken internationaal furore maakt. Gadsby uit erin splijtende kritiek op de manier waarop vrouwen en lesbiennes zoals zij (of gewoon iedereen die zich ‘anders’ gedraagt of er ‘anders’ uitziet) behandeld, afgewezen en gemuilkorfd worden. Ze is meedogenloos voor de slechte behandeling die zij moeten ondergaan, en de culturele normen die dat mogelijk maken. En ja, ze stelt mannen aan de kaak, en niet alleen de machtige.

Heel persoonlijk vertelt ze over haar eigen seksuele en gendertrauma's, zonder nadrukkelijk te hengelen naar lachsalvo’s. Al krijgt ze die aanvankelijk wel. Nanette is daarmee intussen uitgegroeid tot een internationale sensatie. In jaren werd niet zo intens gepraat en geschreven over een comedyshow – niet toevallig precies in tijden van #MeToo. En door het succes stuurt Gadsby comedy als kunstvorm misschien wel in een totaal nieuwe richting, ook al heeft ze zelf inmiddels herhaaldelijk gezworen dat ze uit het vak gaat stappen.

“Ik heb een carrière gebouwd op zelfvernietigende humor, en dat wil ik niet meer doen”, zegt ze in de Netflix-special. “Want weet je wat zelfspot betekent, als het van iemand komt die zich al in de marge bevindt? Dat is geen bescheidenheid. Dat is vernedering.”

“De respons op Nanette gaat mijn bevattingsvermogen te boven”, zegt Gadsby. Ze is nog steeds vermoeid door het reizen met de show, waarmee ze prijzen won op onder meer het Melbourne International Comedy Festival en de Edinburgh Fringe. “Ik heb die show meer dan 250 keer gespeeld en dat heeft zijn tol geëist”, zegt ze. “Ik ga een jaar moeten bijslapen.” 

Haar roemruchte collega Tig Notaro, die zelf haar gevecht met kanker in een show goot die haar leven veranderde, zei dat ze “totaal van de kaart” was, toen ze de show van Gadsby zag. “Als je een mens bent, móét je Nanette zien”, liet ze noteren. “Het duurt dagen om alles wat ze aan bod brengt ten volle te vatten.” Gadsby, stelt ze, zet de comedy op zijn kop. “Het wordt interessant om te zien wat comedians in het post-Nanette-tijdperk gaan doen.” Het is een scheidslijn. “Ze maakt tabula rasa voor de noodzakelijke wedergeboorte.”

Nanette maken voelde voor Gadsby aan als een koortsdroom. De show kwam tot stand, toen in Australië een hevig debat over het homohuwelijk woedde. Kort tevoren was Gadsby gediagnosticeerd met autismespectrumstoornis en ADHD. Die twee dingen samen maakten veel duidelijk over waarom ze zich zo slecht voelde – en hoe anders het had kunnen zijn, als de wereld wat toleranter was voor mensen zoals zij.

“Ik schreef de show als een waanzinnige”, zegt Gadsby. “Ik was een puinhoop. Er ging zo veel door mijn hoofd, dingen die ik nog maar net wist, en dat moest er allemaal uit.” Ze was toen al tien jaar aan de slag als stand-upcomedian, maar nooit eerder was ze zo dicht gekomen bij wat er in haar hoofd omging. “Optreden met Nanette was niet bepaald therapeutisch, omdat het zo zwaar was”, zegt ze. “Maar stilaan kreeg de show me in zijn greep – en ook andere mensen kregen greep op mijn pijn. Dat had ik nooit eerder gehad. En dat was heel helend, denk ik.”

Gadsby groeide op in een dorp in Tasmanië. Ze was een uitstekende golfer, en werd twee keer kampioen van de Australische staat, vertelt ze. Als kind begon ze te golfen in de kleine plattelandsclub waar haar moeder als poetsvrouw werkte, en waar vrouwen geen volwaardig lid mochten worden. Ze mochten alleen spelen op momenten dat ze de mannen niet in de weg zouden lopen. Soms moest ze ophouden met golfen om de mannelijke leden thee te serveren.

Golfen en thee serveren

Zelfs bij wedstrijden moesten vrouwen weten wat hun plaats was. Toen haar broer een toernooi won, kreeg hij golfspullen als prijs - dingen die hem moesten aanmoedigen om te blijven golfen. “Ik won potten en vazen”, zegt ze. “Eigenlijk won ik dingen voor mijn uitzet.”

Gadsby speelt al lang geen golf meer, maar de ervaringen hebben haar wereldbeeld gevormd. Vooral het feit dat ze zag hoe minachtend mensen deden over haar energieke moeder, die constant te horen kreeg dat ze een babbelzieke, domme vrouw was.

Ze deinsde ervoor terug de confrontatie aan te gaan. “Ik leerde eerder hoe ik kon verdwijnen”, zegt Gadsby. “Ik was onzichtbaar. Ook als volwassene werd ik makkelijk over het hoofd gezien in de ruimte. Wat betekent dat ik veel hoorde. Véél.”

Ze is nog altijd een bescheiden aanwezigheid, niet iemand die onmiddellijk de ruimte vult. (Ze was eventjes gids in een museum, maar stopte ermee omdat de mensen ervandoor gingen tijdens haar uitleg. “Ik ben geen natuurlijke leider”, zegt ze.) Ze lijkt een beetje beduusd, als we bij onderwerpen terechtkomen waarover ze het niet dacht te hebben. Maar als ze een grap voelt opborrelen, verschijnt er een fijne, zijdelingse glimlach op haar gezicht – haar geest is al een halve stap verder. Ze wilde het in Nanette ook niet hebben over autisme, zegt ze. “Maar ik verwijs er wel subtiel naar, wanneer ik zeg dat het waardevol is om anders te kunnen denken.”

Kunstgeschiedenis

Gadsby studeerde kunstgeschiedenis in Canberra. Ze werkte in een boekwinkel en als operator van een openluchtcinema. Daarna leidde ze een bestaan als rondtrekkende boerderijhulp. Ze was op de dool.

Toen ze achteraan in de twintig was, deed ze mee aan een wedstrijd stand-upcomedy, gesponsord door het Melbourne Comedy Festival. Het was een vreemde beslissing, maar zo nam ze er in die tijd wel meer. Op dat moment was ze ook technisch dakloos, zegt ze.

Ze wist wel dat ze grappig was. “Het was hoe ik deelnam aan het leven, zonder deel te nemen”, zegt ze. De eerste keer achter de micro was een absurd stukje over het invriezen van haar dode hond. “Ik ben altijd heel vrolijk geweest.”

Ze haalde de finale en voelde zich volledig in haar sas op het podium. “Gewone gesprekken boezemen me angst in, maar voor een grote zaal praten, was vreemd genoeg geen probleem.”

Achteraf bleek dat haar onvermogen om op een gewone manier met de wereld om te gaan te wijten was aan haar autisme. “Ik kon het nooit met elkaar rijmen, hoe ik zowel kinderlijk als heel, heel slim kon zijn”, zegt ze. “Ik heb een ongelofelijk hoog IQ, maar ik begrijp niets van de dienstregeling van de bussen.”

Hannah Gadsby. Beeld RV Netflix

Toen ze comedy begon te doen, hielpen haar broers en zussen – ze is de jongste van vijf – haar met haar huisvesting. Haar ouders  – haar vader is een gepensioneerde wiskundeleraar – steunden haar in haar carrièrekeuze. Om zich staande te houden in de neurotypische wereld, weet ze nu, “heb ik externe stellingen nodig”. (Volgens onderzoekers is autisme bij vrouwen ondergediagnosticeerd. Het besef komt vaak later in het leven, omdat de signalen die typisch zijn voor mannen bij vrouwen niet altijd voorkomen, en omdat autisme vooral bij mannen bestudeerd is. Voor Gadsby was de diagnose “tegelijk een verpletterend en een wonderbaarlijk moment”.)

De familie van Gadsby is zich bewust van het trauma dat ze moest verwerken, maar toen ze Nanette in een vroeg stadium kwamen bekijken, wijzigde Gadsby de voorstelling, “omdat het niet eerlijk was om hen in een zaal vol vreemden bloot te stellen aan zo’n opdoffer.” Ze denkt na. “Ik wil niet dat mensen detective komen spelen in mijn wereld, om op zoek te gaan naar de criminelen. Dat is traumaporno, en ik wil me niet concentreren op het trauma.” Het is beter vooruit te kijken, om zo de schadelijke en roofzuchtige mannelijke cultuur te wijzigen.

Mentale eelt

Naarmate ze de pijnlijke ervaringen keer op keer opnieuw beleefde op het podium, ontwikkelde Gadsby een soort mentale eelt. Op een avond werd de voorstelling in het Sydney Opera House opgenomen voor de Netflix-special. Haar moeder zat in het publiek, maar deze keer kon Gadsby de show niet aanpassen.

Ook een broer en zus zaten in de zaal, maar op het podium kon Gadsby alleen de witte haardos van haar moeder zien. Het was sowieso al een rauwe voorstelling, “maar met mama in het publiek zat er zelfs geen vel aan”, zegt ze. 

Dat zie je ook op Netflix. Ei zo na ging ze eronderdoor voor de camera’s.

Maar ook het publiek was in tranen. Zoals Josh Thomas, een jonge Australische tv-ster die dacht dat hij het als homo - met een familie die hem steunde - makkelijk heeft gehad. “Maar dan zie ik vertellingen zoals die van Hannah, die tekeergaan tegen de homofobie in de wereld, en dan huil ik,” zegt hij, “en besef ik dat ik met zo veel schaamte ben opgegroeid.”

“Door Nanette ging ik me afvragen of ik meer ruimte had kunnen maken voor mensen die anders zijn, en zelf sterker had moeten zijn om te verhinderen dat mensen ruimte van me afnamen omdat ik anders was. Ik heb het gevoel dat het mijn standpunt voorgoed veranderd heeft.”

Schokkend materiaal

Een van de vernuftige aspecten is hoe Gadsby, terwijl ze naar het pijnlijkste en schokkendste materiaal toe werkt, af en toe heel directe grappen op het publiek afvuurt. Haar grootmoeder vertelde haar dat de ware achter elke hoek kon staan. “Sindsdien benader ik elke hoek heel omzichtig”, schampert ze, terwijl ze stand-upcomedy voor een lachend publiek helemaal uitkleedt.

Comedians zoals Kumail Nanjiani en Kathy Griffin spraken op Twitter hun bewondering voor Gadsby uit. “Het zal je leven veranderen”, schreef Griffin. Netflix geeft geen kijkcijfers vrij, maar afgaande op de reacties op sociale media is Nanette een van de positiefst onthaalde specials ooit, stelt een woordvoerder.

Voor sommige comedypuristen is Nanette weliswaar geen stand-upcomedy, ook al wordt het zo verkocht. Niet genoeg grappen, zeggen ze. Maar komiek Mike Birbiglia, die zelf ook naam maakte met solovoorstellingen die ingingen op persoonlijke thema’s, zegt dat de show kadert in een ruimere evolutie in de wereld van de comedy om verder te reiken – wat je ook ziet in het werk van onder anderen Tig Notaro. “Het port je aan om een stap verder te gaan”, zegt hij. “Dat is wat ik dus zelf ook deed, net als een hoop andere comedians.”

Gadsby haalde intussen fel uit naar haar criticasters, al gaf ze hen in één vloeiende beweging ook gelijk. Laat me duidelijk zijn, schreef ze op Twitter, “mijn show is GEEN stand-upcomedy”, omdat dat een kunstvorm is ontwikkeld door mannen voor mannen.

Als student kunstgeschiedenis keek ze naar multidisciplinaire artiesten zoals Louise Bourgeois voor inspiratie. Een paar jaar terug maakte ze overigens een reeks komische filmpjes waarin ze kunstwerken van nabij bekeek.

In Nanette gaat ze uitgebreid in op de vrouwenhaat van Pablo Picasso, en verbindt ze die uiteindelijk met Donald Trump. (Daar zie je haar patronen zoekende autistische geest aan het werk, zegt ze.) 

Haar vroege werk was persoonlijk, maar niet zo cerebraal – het ging over onder meer haar gewicht en geaardheid. Ze tourde ermee in het comedycircuit van Australië en Groot-Brittannië, maar vond dat maar niets. “Het is onprettig voor vrouwen. Tegen dronken mannen praten, interesseert me niet. Dat moest ik als kind in de countryclub al doen. Ik hield er niet van.”

Cosby en Weinstein

In de show haalt ze flink uit naar Bill Cosby, veroordeeld voor seksuele aanranding, en naar Harvey Weinstein, die daarvan beschuldigd wordt. We praten zelf ook over Louis C.K., wiens humor ze al niet kon pruimen voor hij toegaf dat hij masturbeerde voor collega’s. Het succes van Nanette, zegt ze, “bewijst dat er een enorme honger naar andere stemmen is”.

Gadsby begon Nanette – genoemd naar een ex-lief die de show volgens haar wellicht niet eens gezien heeft – te schrijven halverwege 2016. Het debat over de wet op het homohuwelijk, die het Australische parlement in 2017 aannam, confronteerde haar met haar eigen geïnternaliseerde homofobie. Terwijl ze dat voor zichzelf ontrafelde, vroeg ze zich af of ze een nieuwe band met het publiek zou kunnen smeden door daar een show over te maken. Ze maakte zich zorgen dat ze dat in het begin – bij wijze van waarschuwing - duidelijk zou moeten maken, maar besloot toen dat dat precies was waar de show ten dele over ging: het onvermogen om dit soort culturele gesprekken te voeren.

Waren het ambitie en metier die haar ertoe aanzetten zich op deze moeilijke boodschap te werpen? “Ik schaam me ervoor, maar ik moet bekennen dat het ook met verbittering te maken had." Haar carrière zat in het slop, en toen ze zag hoe middelmatige mannen het podium innamen, werd ze boos. “Ik doe wat zij doen, en waarschijnlijk beter, en het komt van dieper.” Ze besloot comedy dan maar helemaal af te breken. Met zo'n immens succes dat geen enkele van die middelmatige (en wellicht ook de meeste andere) mannen ooit nog een schaduw over haar kunnen werpen.

Er komt straks nog een boek gebaseerd op Nanette, maar Gadsby weet niet wat ze daarna gaat doen. Ze heeft niet veel zin om opnieuw het podium op te zoeken. Is ze nog altijd boos? “Ja”, zegt ze zacht. “Mijn leven had niet zo hard mogen zijn.” Maar het gebrek aan zelfvertrouwen dat haar teisterde, dat ze elke avond te lijf ging, is een beetje verminderd door het succes. Het betekent niet dat ze vindt dat iedereen die geleden heeft en dat in stilte heeft overwonnen dat nu plots moet beginnen uitroepen. “Een deel van de oplossing voor schaamte is gehoord worden, gezien worden”, zegt ze. “Ik heb dat op grote schaal gedaan, maar ik wil niet dat mensen naar me kijken en zeggen: kijk, homoseksuelen, zo moet je dat doen. Nee, zo zou het juist niet moeten gebeuren.”

“Maar het is wel belangrijk dat we beginnen na te denken over manieren om die verhalen vast te houden en mensen een kader aan te bieden om onder die last vandaan te komen.”

Louis C.K.

Ze verwijst opnieuw naar Louis C.K. en de mogelijkheid dat hij een comeback maakt. “Ik wil hem niet tegenhouden. Maar het benieuwd me wel of hij nog een publiek zal hebben.”

En dan: “Als hij een publiek heeft, dan stop ik niet met stand-upcomedy. Je mag me erop citeren: als Louis C.K. een publiek vindt, stop ik zeker niet met stand-upcomedy. Omdat het betekent dat mijn werk niet volbracht is. Zeg dat ik het zei met een ondeugende glimlach.”  

Nanette is te bekijken op Netflix.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden