Dinsdag 25/06/2019

Orestes in Mosul

Milo Rau in Irak: ‘Luguber, de misdaden van IS te laten spelen door plaatselijke acteurs’

productie: Orestes in Mosul - Milo Rau Beeld Stefan Blaeske

NTGent-directeur Milo Rau trok naar Mosul, de voormalige hoofdstad van IS, om er de oudst bewaarde en misschien wel meest bloeddorstige klassieke trilogie uit de Europese literatuur te ensceneren. Hoe doe je dat? Een vooral: wat levert het op? Hier brengt hij zelf verslag uit van die zoektocht.

Vorige week was ik in Mosul om er met een aantal Belgische en Iraakse acteurs een adaptatie van de Oresteia van Aischylos te brengen, de oudste volledig bewaarde trilogie uit de klassieke oudheid. Mosul ligt in Noord-Irak, de stad werd in 2014 bekend toen de zelfbenoemde kalief Abu Bakr al-Baghdadi, leider van de terreurorganisatie IS, in een van de grootste moskeeën van de miljoenenstad het kalifaat uitriep. De slag om Mosul begon twee jaar later en kostte, net zoals daarvoor het terreurregime van IS, duizenden mensenlevens.

Pas vanaf 2014 begonnen de zelfbenoemde zedenmeesters van IS hun ware gelaat te tonen. Jihadisten voerden massa-executies uit op ‘ongelovigen’. Homoseksuelen werden vermoord, door ze midden in de stad van het dak van een voormalige luxesupermarkt te gooien.

Toen ik vorig jaar in november voor het eerst met een kleine cameraploeg naar het bevrijde Mosul trok voor onderzoek en castings, leek het alsof daar nog steeds jihadisten aan de macht waren. We zagen bij alle checkpoints en aan de invalswegen enorme zwarte vlaggen: de smaak van de sjiitische milities, die sinds de herovering van Mosul samen met het Iraakse leger de stad controleren, lijkt op het eerste gezicht niet veel te verschillen van die van het kalifaat. Afgezien van de universiteitsbibliotheek en de kunstacademie, die allebei door IS werden opgeblazen, is het oostelijke deel van de stad redelijk intact gebleven. 

Maar de oude stad, ten westen van de Tigris, is met de grond gelijkgemaakt. De ruïnes liggen vol boobytraps. Waar wij lopen, vinden we tussen het puin schedels en resten van lijken. De minaret van de Al Nuri-moskee, vanwaar Al Baghdadi zijn kalifaat uitriep, werd door IS eigenhandig opgeblazen. De scheefstaande minaret, die volgens de overlevering een buiging maakte voor de profeet tijdens zijn hemelvaart, was hen te verfijnd – haram, onrein.

NTGent-acteur Johan Leysen met zijn Iraakse collega’s in Mosul. Beeld Stefan Blaeske

Onder de oppervlakte gaat de oorlog door

Als ik in maart met het gezelschap van het NTGent terugkeer naar Mosul om er te starten met de repetities van Orestes, zijn de straten van de oude stad al gedeeltelijk opgeruimd. Een nieuwe brug overspant de Tigris, de herstellingswerken aan de Al Nuri-moskee zijn begonnen. 

Op de eerste dag van de repetities geven de Iraakse muzikanten en acteurs, met wie we gaan samenwerken, aan de universiteit hun eerste publieke concert sinds de val van Saddam in 2003. Maar onder de oppervlakte gaat de burgeroorlog door. In Mosul verbergen zich nog naar schatting drieduizend ‘slapende’ IS-strijders, families van jihadisten, nu zelf slachtoffer, zitten opgesloten in kampen. 

Vlak voor we aankomen ontploft er in de straat van de kunstacademie, waar we repeteren, een autobom. Acht mensen sterven. Er volgen nog twee aanslagen, de daders zijn onbekend. Meestal gaat het om onbetaalde rekeningen die teruggaan tot ver in de burgeroorlog.

NTGent-directeur Milo Rau. Beeld James Arthur

Cyclus van geweld

Dat is net waar de Oresteia over gaat: de eindeloze cyclus van geweld. Het verhaal van Aischylos is even eenvoudig als relevant. De oorlogsmisdadiger Agamemnon keert uit het vernielde Troje terug naar Griekenland. Omdat hij tien jaar eerder, toen de wind voor de reis van zijn oorlogsvloot naar Troje uitbleef, hun dochter Iphigenia geofferd heeft, wordt hij door zijn vrouw Clytemnestra vermoord. Orestes, hun zoon, wreekt zijn vader door zijn moeder te doden. In het derde deel ten slotte kan Orestes, achtervolgd door de wraakgodinnen, ontsnappen naar Athene. Hij wordt door de huisgodin Athena vrijgesproken en zo eindigt de bloederige familietwist. De wraakgodinnen worden Eumeniden, beschermgodinnen die ervoor zorgen dat de rust onder de burgers terugkeert.

In Mosul vind je in elke biografie parallellen met de personages uit de tragedie van Aischylos. De wachter die in de openingsmonoloog van Aischylos de nachtelijke hemel afspeurt naar vuurtekens van Agamemnons terugkeer uit Troje, wordt bij ons gespeeld door een fotograaf. Elke foto die hij gemaakt heeft – van bloedbaden, bomaanslagen, het opblazen van historisch erfgoed – had hem tijdens de heerschappij van IS het leven kunnen kosten. En toch ging hij door, net zoals de muzikanten, die muziek moesten maken in kelders, omdat ze anders zware straffen riskeerden. 

Al onze acteurs en actrices hebben minstens één familielid verloren sinds de inval van de Amerikanen 16 jaar geleden. De echtgenoot van de vrouw die bij ons Athena speelt, werd door Al Qaida geëxecuteerd omdat hij niet voor protectie wilde betalen. Zelf werkte ze samen met IS, om haar dochters te beschermen tegen de jihadisten. De beste vriendin van onze Iphigenie – die met een sluier speelt omdat ze niet herkend wil worden – werd dan weer ontvoerd voor een gedwongen huwelijk.

Anderen verloren hun moeders, hun broers, hun kinderen. “Iedereen zou hier een hele film kunnen vertellen”, zegt de dirigent van het orkest me tijdens de repetities, die – voortdurend onderbroken door controles van politie en milities – overal in de stad plaatsvinden. We spelen op daken van huizen waarvan homoseksuelen naar beneden werden gegooid, maar ook in het hotelcomplex waar we verblijven, het enige in Mosul, waar ook de militieleiders wonen, en telkens opnieuw spelen we in de compleet vernielde kunstacademie. 

Orgie van geweld

Tijdens de repetities laat een oorlogsreporter ons een enorme databank met foto’s en video’s van executies zien, zoals ze in Mosul dagelijks in de voetgangerszone werden uitgevoerd. Het zijn foto’s die blijven hangen, zoals die van de drie jonge mannen, soldaten in het Iraakse leger, die op een rij staan te wachten om met een nekschot geëxecuteerd te worden. Zoals je een klap probeert te ontwijken, krimpen ze ineen als de man naast hen wordt doodgeschoten.

Het is onbehaaglijk en luguber om de misdaden waarmee IS beroemd is geworden, in de ruïnes van Mosul te laten spelen door acteurs en actrices van de stad zelf. De Oresteia is een orgie van geweld, en de Iraakse acteurs hechten er belang aan om alles zo getrouw mogelijk na te spelen: waar precies een pistool wordt gezet bij een nekschot, welke aanrakingen bij de executie van een vrouw toegestaan zijn. Daarom wordt Iphigenia in onze Oresteia ritueel gewurgd, onze Cassandra sterft door een schot in het hoofd. Alleen de vriendschapskus tussen Orestes en zijn vriend Pylades leidt tot wekenlange discussies. We kiezen uiteindelijk eensgezind voor een broederkus op de wang. En toch is de hele zaal erdoor geschokt. Om niemand in gevaar te brengen, vragen we de aanwezige tv-zenders om de beelden niet publiek te maken.

Martelaren

Misschien lag het aan de goede voorbereiding, misschien aan de bescherming door het Iraakse leger, maar misschien hadden we ook gewoon geluk dat niemand van ons Europees-Iraakse gezelschap het slachtoffer van een aanslag wordt. Het gruwelijkste gebeurt echter op de eerste dag van de lente, vlak in de repetitieperiode. Op 21 maart worden in Noord-Irak tegelijk het nieuwjaarsfeest Noroez en Moederdag gevierd. Een veerboot die voor ons hotel ligt om mensen naar een recreatief eiland op de Tigris te brengen, komt tot zinken en sleurt honderd mensen de dood in. 

De volgende dagen stijgt het aantal slachtoffers, vooral kinderen die niet kunnen zwemmen en hun moeders, die dat niet mogen leren. Er breekt opstand uit in de stad. Onder de betogers verspreidt zich de slogan: ‘We zullen onze martelaren wreken met bloed.’ Het leger neemt de stad in, een nieuw hoofdstuk in de cyclus van geweld is begonnen.

Het is op een gruwelijke manier zinvol om juist in Mosul de Oresteia op te voeren. De kern van de Oresteia is de paradox van de vergeving: omdat er bij Aischylos alleen extremen bestaan, complete straffeloosheid of compenserende wraak, kan vrede alleen gerealiseerd worden ten koste van gerechtigheid – en dus van slachtoffers.

Tijdens ons verblijf in Mosul voeren we het slottribunaal van de Oresteia twee keer op, een keer aan het begin en een keer aan het einde van de repetities: genade of doodstraf voor de moordenaars van de families van de acteurs en actrices? De vraag is zeer concreet, en daarom zeer moeilijk. Want het is ondenkbaar om een voormalige IS-strijder te vergeven. Maar het is net zomin mogelijk om hem te doden. In het Iraakse rechtssysteem heeft dan weer niemand vertrouwen. En wat moet er gebeuren met de jihadisten in Europa? Met hun families? Bij de eerste stemmingsronde, aan het begin van de repetities, stemt iedereen voor de doodstraf. Bij de tweede ronde, de dag voor ons vertrek, onthoudt het hele gezelschap zich. Het is een onmogelijke keuze. Ze is “tragisch”, zoals een van de acteurs zegt.

Beeld NTGent/Milo Rau

De echte tragiek

Maar de echte tragiek, de echte waarheid van Orestes in Mosul, blijkt pas bij onze terugkeer naar Europa. Het heeft al maanden gekost om de nodige visa te verkrijgen voor het Europese gezelschap, voor de Irakezen in ballingschap en de acteurs uit België en Duitsland, maar nu blijkt het voor de spelers uit Mosul helemaal onmogelijk om op tournee naar Europa te gaan. De overheid is te bang dat ze verdwijnen, ondergronds zullen gaan. En dus blijft het bij een eenmalige opvoering in Mosul en bij de ‘making-of’ in het westen, waarbij de Iraakse spelers op video te zien zullen zijn.

“Ik twijfel, en ik ben zelfs bang”, zei een van de Gentse acteurs voor we vertrokken. “Maar het enige alternatief is dat we niet naar Mosul zouden gaan.” En inderdaad: hoe kunnen we nu Iraakse olie, televisiebeelden, eventueel goedkope arbeidskrachten gebruiken, zonder rechtstreekse menselijke contacten tot stand te brengen? Een globale economie heeft ook een globale solidariteit van kunstenaars nodig, hoe moeilijk en problematisch dat ook mag zijn. De organisator van de première in een klein cultureel café in Mosul schreef enkele dagen geleden op Twitter: “Deze opvoering is iets wat we tientallen jaren niet hebben meegemaakt. Iedereen zou zich moeten inzetten om zo’n productie opnieuw mogelijk te maken.”

Dat geldt vooral voor Europa. Orestes in Mosul en wat daarvan in Europa te zien zal zijn: het is slechts een begin. Ik droom van het moment waarop we met het hele ensemble door Europa zullen reizen. En nog meer droom ik ervan dat ons Iraakse gezelschap binnenkort een Orestes in Gent op de planken zal brengen.

Orestes in Mosul is vanaf vandaag tot 7 mei te zien bij NTGent. Info: www.ntgent.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden