Zaterdag 20/07/2019

Expo

Met pornoboekjes gaat het al decennia op en neer

'Candy' werd opgericht in 1968 door Peter Muller en werd – na 'Chick' – het beroemdste Nederlandse seksblad. Beeld TRBEELD

Pornografische teksten en prenten zijn in de loop der eeuwen wisselend onthaald. De tentoonstelling Porno op papier laat zien hoe de maatschappelijke reactie slingerde tussen taboe en tolerantie.

Bert Sliggers (69) kan er geen genoeg van krijgen. Als liefhebber van gedrukt pornografisch materiaal verzamelde hij de afgelopen dertig jaar twintig strekkende meter erotische boekjes en tijdschriften uit de periode 1880 tot 1980. "Mensen vragen vaak of ik een 'gebruiker' ben", zegt Sliggers. "Maar ik vind het gewoon leuk."

Hij droeg zijn collectie begin deze maand over aan de Koninklijke Bibliotheek. Die stelt vanaf vandaag een flink deel tentoon in het statige Museum Meermanno in Den Haag. Centraal staat het thema 'pornografie op papier' van de 17de eeuw tot heden, rijk geïllustreerd met vitrinekasten vol zinnenprikkelend drukwerk.

"Dit is de meest expliciete kast", zegt Sliggers, rondwandelend. "Hier sta je echt middenin een seksshop." Te zien zijn nummers van de tijdschriften Chick en Candy. Vanaf de cover kijken dames je brutaal aan, topless en soms met grijnzende schaamlippen. De bladen staan vol met naaktfoto's, strips, schuine verhalen, contactadvertenties en aankondigingen van groepsseksavonden.

Het gaat gastconservator Sliggers niet zozeer om het materiaal zelf, maar meer om het maatschappelijke verhaal erachter. De tijdschriften, beide opgericht in 1968, werden destijds in beslag genomen om hun pikante inhoud. Er volgde een slepende rechtsgang tot aan de Nederlandse Hoge Raad. Die oordeelde in 1970 tot veler verbazing dat de bladen de eerbaarheid níet aantastten, omdat er geen aantoonbare meerderheid van de Nederlandse bevolking was die er aanstoot aan nam.

Beeld rv

Dankzij dit zogeheten 'Chick-arrest' werd pornografie voortaan gedoogd en verscheen er een hausse aan nieuwe erotische tijdschriften, vaak humoristisch en experimenteel. "Een waanzinnige tijd", herinnert Sliggers zich. Maar lang duurde het speelkwartier niet, want de commercie dook erop. "Vanaf de jaren 80 werd het steeds platter en perverser, het draaide alleen nog om het geld", aldus Sliggers. "Het verhaal raakte op de achtergrond en er kwamen meer foto's, steeds heftiger van aard. In de jaren 90 moest het nog bewegen ook. Dan verschuift alles naar het internet en is de gedrukte porno qua omvang vrij snel helemaal weg."

De tegenhanger van deze tragische neergang is de gestage opkomst van de pornografie vanaf 1880. Aan het eind van de allesverhullende victoriaanse tijd was daar ineens Lodewijk van Deyssel. Die beschreef in zijn roman Een liefde (1887) hoe een jonge vrouw gepassioneerd masturbeerde, compleet met 'heete trillingen' en 'wellustvocht'. Vanwege de geschrokken reacties verdween deze expliciete scène schielijk uit volgende drukken, om pas terug te keren in 1974.

Maar ondanks – of juist dankzij – de ophef kreeg Van Deyssel brede navolging; onder de noemer 'realistische roman' gingen veel schrijvers vernieuwend werk publiceren met gewaagde passages. Zo ook Jacob Israël de Haan, die met zijn Pijpelijntjes (1904) een van de eerste romans uitbracht over een homoseksuele liefde.

Rond diezelfde tijd rukte de erotiek ook op in 'voorlichtingsmateriaal'. Er verschenen tal van boekjes en brochures die onder het mom van seksuele educatie wedijverden met de schunnigste romans. Het christelijke kabinet-Heemskerk kon het niet langer aanzien en voerde in 1911 een strenge zedelijkheidswet in. Zo werd Nederland een van de conservatiefste landen van West-Europa, schrijft Sliggers in het boek Onder de toonbank, pornografie en erotica in de Nederlanden, uitgegeven bij de expositie. Het zou tot in de jaren zeventig duren voordat deze wet beetje bij beetje was afgeschud.

Beeld rv

Als de tentoonstelling één ding duidelijk maakt, is het dat pornografie – en de weerzin ertegen – van alle tijden is. Al in 1669 stelden de Staten van Holland een lijst samen van obscene boeken die de jeugd bedierven en die in beslag moesten worden genomen. Maar er gebeurde nauwelijks iets met die oekaze. Sterker, de jaren die volgden, van 1680 tot 1700, gelden als de 'hoogtijdagen van de Nederlandse pornografie'. Er verscheen van alles, met de wonderlijkste titels. Neem 't Amsterdamsch hoerdom (1681), een pornografische reisgids langs de Wallen; D'Openhertige juffrouw (1680), een autobiografie van een prostituee; en De doorluchtige daden van Jan Stront, opgedragen aan het kackhuys (1684-1696), een boek met openhartige dialogen over realistische seks.

De boeken en hun prenten zijn allemaal te zien in Den Haag, net als zogeheten 'kloosterporno'. Dit genre werd eind 17de eeuw populair dankzij Fransen die naar de Nederlanden waren gevlucht voor de censuur van de Zonnekoning. Het bekendste voorbeeld is
Vénus dans le cloître (1683). In deze antiklerikale pornoroman betrapt een oudere non een pas toegetreden jonge vrouw bij het masturberen, waarna ze haar in vijf dialogen weet te verleiden tot ongeremde seks. Het boek werd een voorbeeld voor veel pornografen, tot de Markies de Sade aan toe.

Beeld rv

Bloeiperiodes, afgewisseld door onderdrukking: de gevleugelde uitspraak 'met seks gaat het al eeuwen op en neer' blijkt maar al te waar. Momenteel zitten we in een neerwaartse trend, meent Sliggers. "Het bizarre is dat je op internet alle vormen van seks kan vinden, terwijl je in het dagelijks leven verpreutsing ziet. Na het sporten onder de douche houden jongens plotseling hun onderbroek aan. En een schrijfster als Stella Bergsma – toch niet héél pornografisch – is door sommige scholen in de ban gedaan omdat haar boeken 'te vies' zouden zijn."

Toegegeven, met de roman Vijftig tinten grijs (2011) was er recent een oplevinkje van gedrukte 'porna': erotiek voor vrouwen. Maar qua omvang verbleekt het bij wat internet en sociale media bieden, zegt Sliggers. Jammer, maar het is niet anders. "De hoogtijdagen van de papieren porno zijn voorbij. Dat komt nooit meer terug."

De expo Porno op papier. Taboe en tolerantie door de eeuwen heen is nu te zien in Museum Meermanno/Huis van het Boek in Den Haag. Bij uitgeverij Van Oorschot verschijnt het grote overzichtswerk Onder de toonbank. Pornografie en Erotica in de Nederlandenmeermanno.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden