Maandag 30/01/2023

AchtergrondFilm

‘Met lyrische taal probeerde de kindermoordenares de gruwel te verbloemen’: regisseur Alice Diop over ‘Saint Omer’

'Saint Omer' Beeld Film Fest Gent
'Saint Omer'Beeld Film Fest Gent

Voor haar eerste fictiefilm Saint Omer, die bekroond werd op Film Fest Gent en in Venetië, liet regisseur Alice Diop zich inspireren door een ijzingwekkende kindermoord. Waar ze aanvankelijk een modern Medea-verhaal zag, vond ze al snel een ontstellende, veel complexere werkelijkheid.

Lieven Trio

Op 20 juni 2016 begon in het Noord-Franse stadje Saint-Omer het assisenproces tegen Fabienne Kabou, een Frans-Senegalese vrouw van 39. Drie jaar eerder had ze, op een koude novemberdag in 2013, haar 15 maanden oude dochtertje Adélaïde achtergelaten op het strand van Berck, met fatale afloop. Over de schuldvraag was geen twijfel: ja, Kabou had haar eigen kind de verdrinkingsdood ingejaagd. Minder duidelijk was waarom ze dat deed: was Fabienne Kabou psychisch ziek? Was ze, zoals ze zelf beweerde, behekst door familieleden? Of wilde ze wraak nemen op haar man, en bij uitbreiding op een hele samenleving die haar nooit omarmde?

Ook aanwezig tijdens het proces, maar dan in het publiek: Alice Diop, op dat moment 37, in verwachting van haar eerste kind, en net als Kabou van Senegalese afkomst. Diop maakte de afgelopen jaren naam als documentairemaker, maar kwam naar Saint-Omer zonder camera. “Ik kon onmogelijk een documentaire maken over Fabienne Kabou”, zegt Diop op het filmfestival van Venetië, waar Saint Omer enkele dagen later de Grote Prijs van de Jury en de Prijs voor het Beste Debuut zal winnen. “Haar daad was zo weerzinwekkend dat een documentaire waarschijnlijk zou blijven steken op een te letterlijk, direct niveau. Ik had meer afstand nodig om te begrijpen wat me precies zo obsedeerde aan dit verhaal. En dus moest ik, voor het eerst in mijn carrière als filmmaker, een omweg via fictie nemen.”

Lees ook de recensie. ‘Saint Omer’: emoties niet toegestaan in deze rechtbank ★★☆☆☆

Mythologische misdaad

Wat Diop in de eerste plaats naar het proces had gelokt, waren de krantenartikels over Fabienne Kabou, waarin haar misdaad een bijna mythologische dimensie werd toegedicht. “Dat kwam enerzijds door de lyrische, romaneske manier waarop ze er zelf over sprak”, zegt Diop. “In een artikel las ik hoe Fabienne Kabou beschreef hoe ze haar dochter had gedood: ‘Ik heb mijn kind aan de zee teruggegeven’, zei ze. Een zin die recht uit een roman van Marguerite Duras had kunnen komen. Bovendien zag ik in haar een moderne versie van Medea (personage uit de Griekse mythologie dat haar twee kinderen vermoordde om zich te wreken op haar man Jason, die haar achtergelaten had, LT). Fabienne Kabou was ook een immigrante, die net als Medea een veel oudere man had die haar niet de nodige erkenning gaf. Die parallel trok me aan.”

Maar toen Diop eenmaal in de rechtszaal plaatsnam, liep die mythologische visie meteen keihard stuk op de realiteit. “Toen ik Fabienne Kabou daar zag en hoorde, drong de gruwel van haar daad plots echt door. Dat contrast tussen het fictieve verhaal dat ik op voorhand rond haar had gesponnen, en het geweld van de realiteit die ik op het proces ontdekte, wilde ik in Saint Omer weergeven. Dat is ook de reden waarom ik alles in lange, statische shots heb gefilmd: het geeft de kijker de mogelijkheid om het proces te beleven zoals ik het beleefd heb, en voortdurend heen en weer gegooid te worden tussen empathie, shock, fascinatie en afschuw. Ik wilde de complexiteit en ongrijpbaarheid van het personage weergeven: ze ontsnapt aan elke poging om iets op haar te projecteren of haar in een hokje te duwen.”

'Saint Omer' Beeld Film Fest Gent
'Saint Omer'Beeld Film Fest Gent

Geleid door de maan

Saint Omer is Diops eerste fictiefilm, maar in de dialogen schemeren nog haar documentaire roots door: “De woorden die het personage Laurence Coly in de film spreekt, zijn letterlijk de woorden van Fabienne Kabou op het proces. Die zijn vaak heel lyrisch, ze verraden een vrouw die haar eigen daden fictionaliseert. Zo beschreef Fabienne Kabou bijvoorbeeld hoe de nacht haar riep, hoe ze geleid werd door de maan, hoe ze haar dochter in slaap wiegde alvorens haar op het strand neer te leggen... Die beschrijving deed bij mij een belletje rinkelen, en toen ik na het proces nog eens de film Medea van Pier Paolo Pasolini bekeek, zag ik het plots: Kabou’s beschrijving kwam exact overeen met een scène uit die film. Het is moeilijk hard te maken, maar ik denk dat ze die scène van Pasolini heeft gebruikt om haar eigen afgrijselijke daad enigszins acceptabel te maken. Net zoals ze ook dankbaar gebruik heeft gemaakt van de racistisch getinte vraag van de onderzoeksrechter of ze dacht dat er hekserij in het spel was: een idee dat bij een witte vrouw nooit aan bod gekomen zou zijn, maar dat haar wel de kans gaf om een uitleg te geven aan iets dat ze voor zichzelf niet kon verklaren. Dat iedereen daarin is meegegaan, bewijst in welke mate er dingen op haar zijn geprojecteerd.”

Maar uiteindelijk is Saint Omer geen film over Fabienne Kabou, of over kindermoord, zegt Diop. “Ik wilde vooral een film over moederschap maken. Daarom is het hoofdpersonage ook Rama, een schrijfster die zelf zwanger is en het proces van Laurence Coly bijwoont. De belangrijkste relatie in de film is die tussen Rama en haar moeder, maar ook die tussen Laurence Coly en haar moeder. Het zijn heel complexe, moeilijke banden. Tegelijk vol liefde, maar ook met veel afstand. De centrale vraag is voor mij: hoe kan je moeder worden, terwijl je tegelijk in het reine komt met je eigen moeder, en met het meisje dat je geweest bent? Het is een vraag die ik zelf nog steeds niet helemaal beantwoord heb, ook al ben ik intussen moeder geworden. Het is een grote, existentiële kwestie waar niemand ooit helemaal klaar mee zal zijn, maar die deze film wel probeert aan te raken.”

Saint Omer speelt vanaf 30/11 in de bioscoop.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234