Donderdag 12/12/2019

Theater

Met Ivo Van Hove naar het hol van de leeuw in New York

Acteurs Hans Kesting en Eelco Smits in een New Yorks Café. Beeld Daniel Rosenthal

Een Amerikaans stuk door Hollanders in het hol van de leeuw gespeeld. Kan dat? Toneelgroep Amsterdam bracht Angels in America in New York, onder leiding van de Vlaamse artistiek directeur Ivo Van Hove.

'Amazing!' En dat dan drie keer achter elkaar zeggen, met veel uitroeptekens. Singer-songwriter Rufus Wainwright was na afloop van de première van 'Angels in America' vol lof over de voorstelling die Toneelgroep Amsterdam afgelopen weekeinde drie keer heeft gespeeld, in New York, in het BAM-theater. Wainwright was een van de beroemde gasten die de première bijwoonde. Een dag later zat de Franse actrice Isabelle Huppert in de zaal, die eerder dit seizoen samen met Cate Blanchett 'De meiden van Genet' in New York speelde.

Ze vonden het allemaal 'Amazing!'

Wainwright prees vooral de kale enscenering (Jan Versweyveld ontwierp een nagenoeg leeg toneelbeeld), waardoor alle aandacht op de poëtische tekst kwam te liggen. En hij was nogal onder de indruk van 'that older actress' - Marieke Heebink, die in 'Angels in America' inderdaad op tamelijk magistrale wijze een aantal vrouwenrollen speelde. Op de premièreborrel werd Ms. Heebink dan ook aan Mr. Wainwright voorgesteld en er werden de nodige selfies gemaakt.

Angels in America door Toneelgroep Amsterdam in New York. Het is een nieuw hoogtepunt in de internationale opmars van het Nederlandse toneelgezelschap en van zijn artistiek directeur Ivo van Hove.

Van Hove is 'the man' hier in New York. Althans bij de culturele voorhoede die het commerciële theater van Broadway links laat liggen en kiest voor vernieuwend en modern theater, dat voornamelijk te zien is in twee grote culturele centra: het Lincoln Center in Manhattan en de Brooklyn Academy of Music (BAM).

Regisseur en artistiek directeur Ivo Van Hove Beeld Daniel Rosenthal
Ivo Van Hove met Tony Kushner bij een publieksinterview Beeld Daniel Rosenthal

Turkey Sandwich

Afgelopen week stond in de grote zaal van BAM het dansgezelschap van Pina Bausch met de voorstelling 'Kontaktho'f en in de kleine zaal het nieuwe toneelstuk 'The Source' over Wikileaks. Toneelgroep Amsterdam speelde in BAM Harvey, een schouwburg uit begin 1900, later verbouwd tot bioscoop en sinds de jaren zeventig weer een echt theater. Opvallend: het ziet er van binnen nogal afgebladderd en afgetakeld uit, maar dat is ook de bedoeling. Geen kroonluchters en pluche, maar verfspetters en versleten vloerbedekking, en in de pauze gewoon lekker op de vloer zitten met je drankje en je turkey sandwich.

Donderdagavond 19 uur. Buiten voor het BAM Harvey worden kaartjes te koop gevraagd. De drie voorstellingen van 'Angels in America' zijn al acht weken van tevoren uitverkocht en de kaartjes gelden als the hottest tickets in town.

Het is dan ook niet voor het eerst dat Toneelgroep Amsterdam hier speelt. Eerder al waren 'Opening Night', 'Cries and Whispers' en 'Roman Tragedies' in BAM te zien. Vooral die laatste voorstelling heeft de naam van het gezelschap en die van Van Hove gevestigd. Het was een spektakel en evenement tegelijk. Zoiets was nog niet eerder vertoond: drie Shakespeare-stukken samengevoegd tot een ultramoderne marathonperformance in een bijzondere setting: het publiek kon overal doorheen lopen en tussendoor een hapje eten.

Acteur Roeland Fernhout neemt samen met geluidstechnicus Tim een pauze Beeld Daniel Rosenthal

Andere koek

Maar 'Angels in America' van Tony Kushner is andere koek - dat is New Yorks hoogstpersoonlijke, eigen stuk. Over het begin van de aidsepidemie, het Reagan-tijdperk, de repressie, discriminatie, politiek gekonkel. En over vriendschap die eindigt in de dood. Hoe zou het verwende New Yorkse publiek reageren op de komst van die Hollanders met hun versie van dit klassieke toneelstuk, dat al ontelbare keren hier te zien is geweest?

Voor aanvang is Ivo van Hove er niet helemaal gerust op. Nerveus beent hij door de shabby foyer heen en weer . 'Ja, ik ben nogal zenuwachtig, want deze première is toch wel bijzonder: dit is hún stuk, ze kennen het bijna uit hun hoofd. En de manier waarop wij het spelen is echt anders dan ze hier gewend zijn. Bovendien hebben we veel te weinig tijd gehad om in deze zaal te repeteren, namelijk maar een halve dag.'

De 950 man die in Harvey zijn samengepakt, reageren vanaf de allereerste scène hoorbaar opgetogen. Marieke Heebink komt op als de rabbi en maakt daar meteen een grotesk nummer van. Hard gelach en een open doekje vallen haar ten deel. Er wordt sowieso veel gelachen tijdens de voorstelling. Waar de voorstelling in Nederland ernstig en bijna sacraal werd ondergaan, worden hier alle Joodse grappen, politieke satire en de sneren naar mormonen meteen opgepikt. 'Angels in America' blijkt opnieuw een erg Amerikaans stuk, en dat wordt hier herkend.

De acteurs spelen in het Nederlands met Engelse boventitels. Voor een Nederlandse toeschouwer valt op hoe met name de mannelijke acteurs (onder wie Fedja van Huêt, Hans Kesting en Eelco Smits) hun tekst in fast forward-tempo spelen. Er zit een razende drive in de avond, waarschijnlijk veroorzaakt door de enigszins opgefokte sfeer rond deze première.

Maar het komt aan, en hoe. In de pauze praat een dame bewonderend over Hans Kesting, die ze ook al zag in 'Roman Tragedies': "Hij doet me denken aan Martin Sheen in Wall Street." Na afloop is er een staande ovatie, waarbij de acteurs drie keer terug moeten komen (en niet tien keer, zoals de wat al te enthousiaste directie van BAM in diverse media meldde).

Van Hove is al wat ontspannener, hoewel het hem stoorde dat het publiek van meet af aan zo luid reageerde - "want we hadden nog vierenhalfuur te gaan". Als Marieke Heebink zich van Rufus Wainwright heeft losgemaakt, vertelt ze dat de spelers het vooraf een beetje eng vonden om 'Angels in America' in New York te spelen. "Het is toch een beetje alsof je aan hun cultureel erfgoed komt prutsen. En dan komen wij uit Amsterdam overvliegen om hun stuk weer eens te gaan spelen - het is bijna aanmatigend. Daarom zijn we erg blij dat het publiek het zo heeft opgepikt."

Heebink reist intussen heel wat af met haar gezelschap. "Het is een kwestie van goed plannen, maar als alleenstaande moeder met twee kinderen weet ik niet beter. Soms is het moeilijk, maar kijk eens: ik sta hier wel drie avonden voor een uitverkochte zaal in New York te spelen en hoef godzijdank niet naar Meppel."

Eelco Smits en Hans Kesting Beeld Daniel Rosenthal

New York Times

De volgende dag verschijnt een recensie in The New York Times, verreweg de belangrijkste krant voor het theater in New York. 'A universal heart, pounding with hope' staat er boven het stuk van de gevreesde criticus Ben Brantley, die naar het schijnt een voorstelling kan maken of breken. Hij noemt het de indringendste versie die hij ooit zag. Het meest nog is hij onder de indruk van de kaalheid van Van Hove's enscenering, een kaalheid die volgens Brantley de ziel van de moderne mens weerspiegelt. Ms. Heebink noemt hij 'marvellous'. In Time Out krijgt de voorstelling vijf sterren.

Er valt een last van Van Hove en zijn acteurs af en er wordt volop gefacebookt en getwitterd over dit nieuwe New Yorkse succes. Acteur Roeland Fernhout grossiert in selfies - van hemzelf met Rufus Wainwright, van hemzelf met Isabelle Huppert, van hemzelf met Corey Stoll, acteur uit House of Cards: 'Angels in America in New York... djiezus... bijna allemaal té heftig, een snelkookpan van hooggespannen verwachtingen.'

Tegelijk met de komst van Toneelgroep Amsterdam is een randprogramma georganiseerd. Met onder meer educatie over aidsbestrijding in New York en Amsterdam, toen en nu, en een publieksinterview met Van Hove en Tony Kushner. Een aandachtig publiek luistert anderhalf uur naar een gesprek tussen een regisseur en een schrijver, waarbij de laatste nogal verward overkomt. En met een moderator die ook alles 'Amazing!' vindt. Van Hove daarentegen brengt mooie observaties over zijn theater, het stuk, zijn samenwerking met scenograaf en partner Jan Versweyveld. Hij roept gelukkig ook dat sommige vragen niet te beantwoorden zijn.

Na afloop van het interview bieden de consul-generaals en cultureel attachés van de Nederlandse en Vlaamse ambassades een borrel aan. Met hapjes. En gezellige toespraakjes. Jan Kennis is cultureel attaché voor Nederland en houdt kantoor in New York. 'Kunst en cultuur houden niet op bij de landsgrenzen, zij zijn de ziel van de samenleving. Daarom proberen wij zo veel mogelijk Nederlandse kunstenaars naar New York te krijgen, zowel jonge talenten als gearriveerde namen. In New York kijkt de hele wereld mee, dat kan belangrijk zijn voor een carrière. Met Toneelgroep Amsterdam laten we zien dat onze kunst ook innovatief is.'

Samen met de theatergroep is ook een aantal Nederlandse mecenassen meegereisd: mensen die particulier geld stoppen in Toneelgroep Amsterdam of in specifieke voorstellingen daarvan. Zoals de elegante Emmerique Granpré Molière: 'Voor vijf jaar betaal je dan een bepaald bedrag, wat je vervolgens ook weer leuk van de belasting kunt aftrekken. Als tegenprestatie word je dan bij het maken van een voorstelling betrokken: repetities bijwonen, lezingen, presentaties van het decor. Dat alles bij elkaar geeft een fantastisch beeld van hoe het in theater allemaal werkt.'

Granpré Molière reisde al vaker mee met Toneelgroep Amsterdam, onder meer naar Londen en Sint-Petersburg. Ze bewondert Ivo van Hove: 'Ivo zet mensen op het toneel aan wie je niet kunt ontkomen. Na afloop van zijn voorstellingen ben ik telkens weer diep geraakt. Ik werk als personal coach en therapeut en lever als zodanig een bijdrage aan de bewustzijnsontwikkeling van mensen. Dat doet Ivo ook.'

Actrice Marieke Heebink Beeld Daniel Rosenthal

Tweede man

Als je een paar dagen meeloopt in het kielzog van Toneelgroep Amsterdam Internationaal, kun je om één man niet heen: Wouter Van Ransbeek (37). Vlaming, begonnen als personal-assistent van Gerard Mortier bij de Ruhr Triënnale, daarna assistent-programmeur bij de Wiener Festwochen en bij Theater der Welt in Stuttgart. Vervolgens door Van Hove gevraagd om bij Toneelgroep Amsterdam te komen. Daar werkt hij nu acht jaar en is hij voornamelijk verantwoordelijk voor de talentontwikkeling en de internationale contacten. Door zijn recente benoeming tot adjunct-artistiek directeur is hij nu de tweede man van het gezelschap.

Hij is de spin in het web, de go between. Op de ambassadereceptie stelt hij iedereen aan iedereen voor, regelt intussen een volgende tournee, zet de fotograaf aan het werk en koppelt de verslaggever aan de directeur van BAM, de invloedrijke Joseph Melillo, die in zijn vrije tijd ook artistiek adviseur van president Obama is. En passant belt hij ook nog even met China, waar Halina Reijn binnenkort in het stuk 'La voix humaine' gaat spelen.

Van Ransbeek: "In de tijd dat ik in Duitsland en Oostenrijk werkte, zag ik 160 voorstellingen per jaar; één keer in de twee dagen stapte ik in een vliegtuig. Dan leer je de wereld wel zo'n beetje kennen. Dat is me bij mijn werk bij Toneelgroep Amsterdam goed van pas gekomen."

Waar Van Ransbeek Toneelgroep Amsterdam aanvankelijk vooral positioneerde in Europa, is de ambitie de laatste jaren mondialer geworden. De groep reist inmiddels naar Azië, Australië, Noord- en Zuid-Amerika. Er is een nauwe samenwerking met vooraanstaande theaters in Parijs, Seoul, Londen en New York.

"Amsterdam is een kleine stad met een wereldziel. Als je in die stad kunst wilt maken, moet dat in dialoog zijn met steden en kunstenaars die eenzelfde ambitie hebben, namelijk de tijdgeest proberen te doorgronden. We zijn trots op ons werk en we willen dat aan zo veel mogelijk mensen laten zien. Als theatergroep wil je tot de Champions League behoren. We worden nu gerekend tot een van de toonaangevende gezelschappen van Europa. Ook financieel is het aantrekkelijk om in het buitenland te spelen. Je krijgt goede uitkoopsommen, je kunt met andere theaters en festivals gaan co-produceren. Kings of War, de voorstelling die we volgend jaar gaan maken, wordt bijna uitsluitend gefinancierd door het buitenland en door sponsoren."

Van Ransbeeks agenda voor de komende weken? Eerst naar Parijs voor gesprekken over 'The Fountainhead', dat daar hopelijk voor langere tijd zal worden opgevoerd, daarna met Reijn naar China ('La voix humaine'), tussendoor op één dag op en neer naar Peking, vervolgens naar Taipei waar Othello vier dagen speelt, dan Zürich ('Scènes uit een huwelijk') en dan Londen.

BAM-directeur Joseph Melillo is vast van plan het Amsterdamse stadsgezelschap regelmatig naar New York te laten terugkeren. Om drie redenen: hij vindt Ivo van Hove een extreem getalenteerd en eminent theatermaker, het acteursensemble is van grote klasse en de samenwerking tussen Van Hove en vormgever Jan Versweyveld noemt hij uniek.

De acteurs van Toneelgroep Amsterdam vlogen zondagnacht terug naar huis, waar Ms. Heebink de komende weken zal repeteren voor Medea. In Amsterdam.

Beeld Daniel Rosenthal
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234