Zondag 19/05/2019

FOTOGRAFIE

Met de camera als wapen

Multitalent Gordon Parks verrichtte wonderen voor de emancipatie van de zwarte bevolking in de VS. Nu is een grote greep uit zijn oeuvre te bekijken in het Amsterdamse FOAM.

Gordon Parks. Department Store, Mobile, Alabama,1956. Beeld rv (c) photograph by Gordon Parks. Courtesy of and copyright The Gordon Parks Foundation

Zelden was een leven zo volgepropt als dat van Gordon Parks (1912-2006). Drieënnegentig jaar werd de geëngageerde Afro-Amerikaanse fotograaf, en tot de laatste snik bleef hij zich opnieuw uitvinden. Vurige selfmade manParks stond op de bres voor de Burgerrechtenbeweging in de VS, maar hield eindeloos veel ballen tegelijk in de lucht. 

Hij verdiende ook zijn sporen als componist en scenarist, en schreef vijftien romans, dichtbundels en memoires. Hij gold bovendien als de eerste succesvolle zwarte Hollywood-regisseur met Shaft(1971) als illuster hoogtepunt - u herinnert zich misschien de funky titelsong van Isaac Hayes - van het blaxploitationgenre.

Toch zijn het vooral Parks' foto's die zijn faam garandeerden. Het zijn pakkende getuigenissen van een woelig tijdperk in de Amerikaanse geschiedenis. "Ik gebruik mijn camera als een wapen tegen alles wat ik verafschuw aan de VS: armoede, racisme en discriminatie", zo luidde het mantra van Parks. 

Met zijn legendarische foto's van Martin Luther King, Stokely Carmichael, Malcolm X of Muhammad Ali gaf hij deze Afro-Amerikaanse boegbeelden een visueel visitekaartje. Maar er is meer, véél meer, zo bewijst de Parks-retrospectieve I Am You in het Amsterdamse FOAM. Middels 120 vintage prints, magazines en filmfragmenten richt de expo de schijnwerper op een rijk oeuvre dat de laatste jaren dreigde weg te deemsteren.

Meer dan twintig jaar lang, van 1948 tot 1970, maakte Parks reportages voor het magazine LIFE, destijds de plek waar een fotograaf een miljoenenpubliek kon bereiken. Geïnspireerd door schrijvers als James Baldwin of fotografen als Eugene W. Smith of Margaret Bourke-White, kaartte hij sociale onrechtvaardigheid en armoede aan. Tezelfdertijd groeide Parks uit tot een vermaard modefotograaf.

"Het is het hart en niet het oog dat de inhoud van fotografie bepaalt", liet Parks ooit optekenen. "Ik beschouw de camera als een louter technisch instrument, zoals een schrijver zijn typemachine gebruikt en een schilder zijn borstel." Parks' beelden zijn scherp en accuraat, meesterlijk beheerst in het jongleren met licht en schaduw. 

Gordon Parks. 'The Invisible Man, Harlem, New York, 1952' Beeld rv (c) photograph by Gordon Parks. Courtesy of and copyright The Gordon Parks Foundation

Toch zit er lyriek én overtuigingskracht in. Hij was een schoonheidszoeker, die niettemin feilloos de vinger kon leggen op de wondes van de naoorlogse VS, met hun diepgewortelde segregatie van blank en zwart. Tot de claim voor gelijkheid het land in beroering bracht. Parks zat met zijn neus op de gebeurtenissen. Fotografie mocht en moest geëngageerd zijn, vond hij.

Gebrand op verzoening

Als jongste zoon uit een zwart boerengezin van vijftien kinderen in Kansas wist Parks waarover hij sprak. Hij werd al op jonge leeftijd geconfronteerd met discriminatie. Zijn leraren op een streng gesegregeerde basisschool ontmoedigden de gretige leerling om voort te studeren. Nadat zijn moeder op zijn zestiende overleed, liep Parks van huis weg en duikelde hij van het ene losse baantje in het andere. 

Op zijn vijfentwintigste kocht hij zijn eerste tweedehandscamera voor 7,90 dollar. Parks maakte modefoto's die de aandacht losweekten van Marva Louis, de vrouw van bokslegende Joe Louis. Zij moedigde hem aan om naar Chicago te verhuizen, waar er meer kansen voor het grijpen lagen. Zijn werk viel in de smaak en hij kreeg opdrachten voor Vogue, waar zijn dynamische stijl schril afstak tegen de heersende statische modefotografie.

Intussen bleef hij geïntrigeerd ronddwalen door arme en verpauperde stadswijken, wat resulteerde in reportages over Chicago's South Side, onder meer voor het Office of War Information-programma en de Farm Security Administration, een overheidsprogramma dat armoede op het platteland moest bestrijden. 

Met zijn fotografisch essay uit 1948 over de Harlemse bendeleider 'Red' kwam hij in het vizier van LIFE. Hij werd de eerste Afro-Amerikaanse fotograaf die tot de staf toetrad. "Denk nu niet dat ik een speciale black man's corner had binnen LIFE", zei Parks daarover. 

De expo bewijst het: "Even zwierig bewoog Parks zich op Parijse modeshows, tussen beroemdheden en benedictijnermonniken als tussen arme gezinnen in Harlem of Black Panther-leden in Oakland", merkte Time op in een hommage. Op zijn negentigste begon Parks nog te experimenteren met digitale fotografie en abstractere kleurenlandschappen en stillevens.

'Untitled, Watts, California, 1967' Beeld rv (c) photograph by Gordon Parks. Courtesy of and copyright The Gordon Parks Foundation

In zijn hoogdagen wilde Parks met zijn beelden vooral schuren en ontregelen. Net daardoor is hij vaak misbegrepen, stelt Time vast. Toch was Parks open-minded en gebrand op verzoening. Prachtig en intimistisch is bijvoorbeeld zijn kleurenreportage uit 1956 over de gezinnen Thornton, Causey en Tanner in de staat Alabama, die hij minutieus volgde in hun dagelijkse beslommeringen. Genadeloos legde hij opnieuw de kloof bloot tussen blank en zwart, maar je ontwaart ook subtiele toenadering.

In zijn geschriften sloeg Parks een fellere toon aan. "We mogen niet zomaar comfortabel in onze huizen blijven. Wolven dwalen nog altijd door de wouden. De havik hangt nog steeds in de lucht. En rusteloze generaals praten over de dood in hun geheime kamers", klonk het in Moments without Proper Namesuit 1975. 

Parks hoopte dat zijn fotografie historisch gezien het verschil kon maken. "Als we de behoeften van het verleden kennen, kunnen we beter anticiperen op de toekomst", schreef hij. Een ding is zeker: in dit Trump-tijdperk zijn Parks' krachtige foto's meer dan zomaar een wake-upcall.

Gordon Parks - I Am You. Selected Works 1942 - 1978 in FOAM, Amsterdam, van 16/6 tot 17/9, foam.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.