Dinsdag 06/12/2022

AchtergrondFilm

‘Met ‘Athena’ plaatsen we de kijker in het hart van de rellen, we nagelen hem vast in zijn stoel’

Om het tijdloze idee over te brengen in de film, gaven de makers delen van de belegerde wijk het uiterlijk van een soort kasteelmuur, met van die kantelen. Beeld
Om het tijdloze idee over te brengen in de film, gaven de makers delen van de belegerde wijk het uiterlijk van een soort kasteelmuur, met van die kantelen.

Films over opstanden en politiegeweld in de Franse buitenwijk zijn vaker gemaakt. Maar in Athena neemt de strijd nieuwe proporties aan. Makers Romain Gavras en Ladj Ly leggen uit hoe men het best een kolkende massa filmt. ‘We filmden chaos, maar wel georganiseerde chaos.’

Bor Beekman

Noem het de eerste wet van Netflix, of van de platformfilm. Binnen een minuut, of hooguit twee, móét er in een nieuwe titel iets heftigs voorvallen. Iets wat de kijker dwingt door te kijken, in plaats van nog eens te scrollen door het almaar waziger wordende aanbod subcategorieën.

Regisseur Romain Gavras (41) en scenarist Ladj Ly (44) waren vastbesloten deze wet te eren met Athena, hun tot oorlogsfilmproporties opgeblazen tragedie over een opstand in de Franse buitenwijk, die nu te zien is op de betaalzender. De ogenschijnlijk ononderbroken en fabuleus gefilmde openingsscène duurt een goede tien minuten. De worp van een molotovcocktail luidt de bestorming in van een politiebureau, waarop de jonge daders zich in een buitgemaakt politiebusje naar hun als een middeleeuwse vesting gebarricadeerd quartier spoeden, wapperend met de Franse vlag. Omdat het geheel is gefilmd met een Imax-camera van het formaat koelkast is het beeld van Hollywood-waardige blockbuster-kwaliteit. Tegelijkertijd lijkt het door de manier waarop er wordt gelaveerd tussen de mensen in de de kolkende massa alsof er handheld wordt gedraaid.

Simpele vraag aan de filmmakers, die in Venetië aanschuiven voor een gesprek met de pers, een dag na de wereldpremière van Athena op het filmfestival daar. Hoe konden ze dit zo filmen? “Bloed, zweet en tranen”, somt Gavras op. “We hebben eerst maanden gerepeteerd, met acteurs en een kleine camera, om te begrijpen hoe de choreografie met de acteurs zou werken. En daarna zijn we elementen gaan toevoegen, stapje voor stapje: de figuranten, het vuurwerk. We werden pas goed na take vijftien. Ik denk dat we voor de openingsscène er zo’n 25 nodig hadden. Met alle explosies erbij ja, iedere keer weer. Per take schaafden we aan de details. Soms hadden we een geweldige opname, maar was er net die ene figurant die verkeerd liep of in het shot probeerde te komen. Of dan kreeg de acteur zijn motorhelm niet af, helemaal aan het slot van de verder perfect uitgevoerde choreografie van de take. Dat gebeurde ons twee keer.”

Urgentie

Netflix verschafte 15 miljoen euro aan budget: weinig voor een Amerikaanse actiefilm, royaal voor een Franse productie. Gavras: “We wilden alles écht maken. Zelfs met het hoogste budget voor computereffecten voel je nog steeds dat het niet echt is. Als mijn dochter zo’n Marvel-film kijkt, hoor ik haar de hele tijd zeggen: CGI, CGI (computer-generated imagery, red.), nep, nep. Je weet bij zo’n superheldenfilm ook dat wat je ziet onmogelijk is, terwijl alles wat je ziet in Athena wél mogelijk is. De camera is overal bij. En door zo te filmen verschaf je urgentie aan wat je ziet. Trouwens: het is ook gewoon leuker voor de regisseur om zo te werken.”

 Ladj Ly en Romain Gavras: ‘We willen iets wezenlijks van rellen overbrengen: dat je geen tijd hebt om na te denken of te reflecteren, als je er middenin zit.’  Beeld WireImage
Ladj Ly en Romain Gavras: ‘We willen iets wezenlijks van rellen overbrengen: dat je geen tijd hebt om na te denken of te reflecteren, als je er middenin zit.’Beeld WireImage

Gavras’ vader is Costa-Gavras, de inmiddels 89-jarige Grieks-Franse cineast die in 1969 furore maakte met Z, zijn met een Oscar bekroonde politieke thriller die onder meer de Black Panthers inspireerde. Zoon Gavras, door zijn politiek geëngageerde ouders opgevoed met een strikt Disney-verbod, viel op met zijn regie van opruiende en gewelddadige videoclips voor artiesten als M.I.A., Jay-Z en Kanye West. Hij scoorde in 2018 een hit in Frankrijk met zijn vlotte misdaadfilm The World is Yours.

Gavras en scenarist Ly kennen elkaar sinds ze voor het eerst een camera oppakten. Ze zitten allebei bij het Franse kunstenaarscollectief Kourtrajmé. Ly brak in 2019 door als regisseur met Lés miserables, zijn voor een Oscar genomineerde speelfilmdebuut uit 2019 over ontsporend (politie)geweld in een Franse buitenwijk. De regisseur en scenarist groeide op in zo’n betonnen oord op vele kilometers van het Parijse stadscentrum, als zoon van Malinese migranten. Hij regisseerde er zijn eerste en spraakmakende documentaire 365 jours à Clichy-Montfermeil, over de wekenlange rellen van 2015. Ly: “Die rellen beleefde ik van binnenuit, ze vonden beneden bij mijn flat plaats. Met Athena plaatsen we de kijker in het hart van de consternatie, we nagelen hem vast in zijn stoel. We willen op die manier iets wezenlijks van die rellen overbrengen: dat je geen tijd hebt om na te denken of te reflecteren, als je er middenin zit.”

Griekse tragedie

In Athena komen drie broers tegenover elkaar te staan wanneer er een filmpje opduikt waarin te zien is hoe hun broertje omkomt door politiegeweld. Karim is de onbetwiste leider van de meute vechtende jongeren, Abdel de gedecoreerde militair die ‘kalmte’ predikt, Moktar de drugsgangster die enkel zijn eigen belang en handel dient. Ondertussen omsingelt de Franse mobiele eenheid hun wijk.

Gavras: “De film is opgebouwd als een moderne Griekse tragedie, waarin personages niet kunnen ontkomen aan hun lot. Hun eigen wil legt het af. De druk van die eerste daad van geweld is te sterk, wat zich daarna ontrolt is onafwendbaar. Die blauwdruk van conflict ís tijdloos, denk ik. En om dat tijdloze idee over te brengen in de film, gaven we delen van de belegerde wijk het uiterlijk van een soort kasteelmuur, met van die kantelen. En zo zie je agenten met schilden in zo’n schildpadformatie, zoals Romeinse soldaten.”

De Franse buitenwijk, ook wel banlieue, was al vaak de arena voor uitstekende Franse cinema. Van de klassieker La Haine van Mathieu Kassovitz tot de Gouden Palm-winnaar Dheepan van Jacques Audiard uit 2015. Of Bande de filles van Céline Sciamma en het Oscargenomineerde Les misérables (2019) van cineast Ladj Ly, de scenarist van Athena.

De regisseur, op de vraag van een van de journalisten of zijn film jongeren ook kan aanzetten tot geweld: “Dat is altijd dezelfde discussie: zijn het de videogames die kinderen gewelddadig maken? Ik ben geneigd te denken dat het de samenleving is, de culturele en sociale context. Films zijn een reflectie op de samenleving, ik denk niet dat ze zo’n impuls geven. Ga je roken omdat Marlon Brando in een film rookt? Goed, een film kan je inspireren om net zo’n shirt als Tony Montana te dragen, maar naar Scarface kijken maakt je nog geen drugsdealer.”

En is hij nu ook een politiek filmer, net als zijn vader? “Dat weet ik niet. Mijn vaders antwoord op dit soort vragen is altijd dat álles politiek is. Een superheldenfilm is ook politiek, want die film zegt iets over de culturele invloed die Amerika uitspoelt over de wereld. Ik hou niet van prekerige films. Als iemand mij zegt wat ik moet denken, ga ik daar meestal tegenin – dat is mijn natuur. Bij een goede film voel je iets van binnen, pas daarna begint je brein met analyseren.”

Dali Benssalah en Sami Slimane in Athena.
 Beeld
Dali Benssalah en Sami Slimane in Athena.

Onder Athena sluimert het aandeel van uiterst rechtse groeperingen in het conflict, die mogelijk een rol spelen bij de veldslag tussen de wijkbewoners. “Ik geloof dat zulke krachten invloed hebben, maar ik wil er ook weer niet te veel op focussen. De film gaat ook over de tragiek die speelt tussen de broers. En er zijn altijd krachten die de mens naar een conflict duwen, al sinds de Trojaanse oorlog. Soms is dat de overheid: zoals de Amerikaanse minister Colin Powell bij de Irak-oorlog. Maar morgen kan het weer iets of iemand anders zijn. Misschien wel Elon Musk vanaf de maan, wie zal het zeggen?”

Chaos

De film van Gavras en Ly doet hier en daar denken aan de Egyptische Oscar-inzending Clash uit 2016, waarvoor cineast Mohamed Diab met flashmobs grote massa’s figuranten op de been bracht. De spectaculaire opnamen gingen soms over in echte rellen wanneer de politie arriveerde. “Onze organisatie was heel strikt”, zegt Gavras. “Bijna als een militaire organisatie. We filmden chaos, maar wel georganiseerde chaos. En ik weet wat er kan gebeuren als je dit soort conflictscènes draait, dankzij de muziekvideo’s die ik eerder regisseerde. Als de twee groepen die je tegenover elkaar plaatst elkaar niet echt kennen, kan het echt hard worden. Voor Athena hebben de jongeren uit de wijk en de stuntmensen die de agenten spelen maanden samen getraind. Als je elkaar zo goed kent, is zo’n scène eerder iets als een dans.”

Dus niemand raakte gewond bij Athena? ‘Wat is je definitie van gewond?”, antwoordt Gavras. “Er gaat eens iemand door zijn enkel: een bobo, zoals we dat in Frankrijk noemen. Niemand verloor zijn oog, of arm.”

Athena is nu te zien op Netflix.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234