Woensdag 11/12/2019

De Kiekeboes

Merho: "Van al die politieke correctheid krijg ik rode pukkels"

Beeld bob van mol

De eerste homo of transgender in een Vlaamse familiestrip? De eerste hoofddoekjes in het straatbeeld? Pedofiele bisschoppen? De Kiekeboes is dit jaar veertig jaar oud. Een commerciële reeks, zeker, maar evenzeer progressief. “Toen Fanny’s vriendin een escort bleek, schrok mijn uitgeverij behoorlijk. Tot de uitgeefdirecteur zei: ‘Ach, die Merho doet toch altijd zijn zin.'”

Een sigarenrokende struisvogel met een hoed op. Het scheelde geen haar of dat vreemdsoortige karakter maakte veertig jaar geleden deel uit van de vaste kern van De Kiekeboes. “Het enige leuke was dat hij – Winston – bij elke moeilijke situatie zijn kop in het zand stak”, herinnert Merho zich. Toen hij de reeks in 1977 opstartte, dacht hij in eerste instantie “aan iets tussen Suske en Wiske en Jommeke.” In die context paste Winston wel. Maar Merho (68) is blij dat het dier de eindmeet niet gehaald heeft, “want het zou de reeks wellicht hebben kleingehouden”. Toegegeven, in eerste instantie bleef het allemaal nogal flauw, met een eerste album waarin wollebollen en heksen de plak zwaaiden, in een tekenstijl die refereerde naar Merho’s eerdere werk voor Studio Vandersteen.

Het duurde enkele jaren voor de auteur zijn eigenheid vond. Dan subtiel, dan net niet, introduceerde hij progressieve scènes, figuranten of thema’s. In 1981 verscheen zo voor het eerst een homo in de Vlaamse familiestrip. In 1992 kreeg Marcel Kiekeboe te maken met Timotheus Triangl/Dame Thea, de eerste transseksueel in een Vlaamse reeks. 

Beeld rv

Vrouwen kregen een sleutelrol, met Fanny, de vrijgevochten dochter van Kiekeboe, op kop. Haar motto: in ieder verhaal een nieuw vriendje. En zo nu en dan liet ze een borst zien. De Kiekeboes was ook de eerste reeks waarin de hoofdrolspelers volledig uit de kleren gingen – zij het bedekt met takken, twijgen en alles wat in hun buurt stond. Dat gebeurde in 1983 in De pili-pili pillen.

Is Merho dan de meest progressieve Vlaamse (dagblad)striptekenaar? “Goh, Misschien ben ik de meest progressieve van de Vlaamse mainstreamstrips, maar als je naar het totale huidige striplandschap kijkt, vind ik mezelf nog vrij braaf. De Kiekeboes ontstonden toen de Vlaamse strip geheel in handen was van de katholieke pers. Ik publiceerde in Het Laatste Nieuws, toen nog een liberale, wat saaie partijkrant. Maar ook een vrijzinnige krant. De vernieuwende wind uit de jaren 60 was nog voelbaar. Een blote borst, wat toen in een katholieke krant ondenkbaar was, kon daar dus wel. Al vlug liet ik een homostel opduiken. 

"Het was een spel: hoe ver kon ik gaan? Ver, zo bleek. De enige kritiek die ik er ooit kreeg, kwam er op de zin ‘L’état c’est moi’. Een Frans citaat in een Vlaamse krant? Dat kon dan weer niet. De lezers reageerden nooit negatief, buiten één keer. In Afgelast wegens ziekte worden medische dossiers verwisseld en denkt Marcel Kiekeboe nog maar enkele dagen te leven. Mensen met een ongeneeslijk familielid konden er niet om lachen. Alle begrip hoor, maar dat album werd gemaakt toen mijn moeder terminaal was. Het was mijn manier om het te verwerken.”

Vanwaar komt die progressiviteit of noodzaak om dat soort elementen in een – nota bene – familiereeks te brengen? Daar moet je toch een breed publiek bedienen, terwijl je stellingen innam rond homo’s, hoofddoeken, politiek,…

“Als kind was ik alles behalve progressief. Ik was een nakomertje in een modaal Vlaams katholiek gezin. Niet conservatief, wel gezagsgetrouw. De gulden middenweg. Contesteren heeft nooit in mijn karakter gezeten. Ook niet in de bewogen jaren 60. Het is ook nooit mijn bedoeling geweest om te provoceren. Voor de krantenlezers en daarna voor het jonge albumpubliek kon alles wat ik deed. Het was toen mijn bedoeling – en nu nog steeds – om een beeld te geven van de maatschappij van het moment. Ik denk dat iedereen blij was dat ik daarin een beetje verder ging dan de gevestigde strips.

Merho. Beeld Bob Van Mol

"Veel hangt ook af van de manier waarop je de dingen aanbrengt. Ik voel me op de eerste plaats een entertainer op papier. Ik wil een lekker verhaal vertellen en er moet veel gelachen worden. Overgoten met veel humor kun je haast elk thema brengen, merkte ik. Ik begon via het personage Fanny te voelen dat ik een steeds volwassenere weg uitging. Ik was dol op cabaret. Bij ons zette enkel Urbanus zijn eerste schuchtere stappen, maar in Nederland bedreven cabaretiers in die tijd humor met een maatschappelijk kantje. Dat beviel me. Het derde De Kiekeboes-album De dorpstiran van Boeloe Boeloe draaide rond Idi Amin Dada. Het is daar waar ik mijn eigen vorm vond.”

Beeld rv

Hij is niet de enige politicus die je beschimpte.

“Dictators en potentaten te kakken zetten: heerlijk. Chaplin deed het al in The great Dictator. Amin en Berlusconi waren uitermate geschikt voor parodie. Eigenlijk zijn het boosaardige stripfiguren. Ik plaats ze enkel terug in hun natuurlijke biotoop. Trump en Erdogan passen ook in dit rijtje. Misschien doe ik daar ooit wel eens iets mee. Mijn slachtoffers moeten ‘bigger than life zijn. Ze blijven ook lang nazinderen, zelfs al ze van het politieke toneel zijn verdwenen. Op binnenlands vlak hebben we niemand van dat niveau. Gelukkig maar.”

Nochtans verviel ook jij ten prooi aan clichés. Ik denk nu meteen aan je eerste papieren homo's: erg verwijfde types.

“Het zal wel te maken hebben met een gebrek aan maturiteit en tijd. Sinds ik mijn productie heb teruggeschroefd naar twee albums per jaar, kan ik me meer bezinnen over wat ik ga doen. Er is een wereld van verschil tussen de homo’s uit de eerste albums en het homokoppel in het recente verhaal Gebroken zwart. Een bevriende homo zei me onlangs dat hij verbaasd was over de vanzelfsprekendheid waarmee ik het onderwerp behandelde. 

"Mijn strip was in die eerste jaren ook nog niet zo bekend, dus kon alles geruisloos passeren. Maar goed ook, zo kon ik stiekem mijn zin doen. Als ik nu het huwelijk van Fanny aankondig, staat het de week daarop in Dag Allemaal. Die status heeft mijn stripdiva ondertussen wel bereikt.”

Ik kan me voorstellen dat die progressiviteit ook tegenstanders kende binnen de uitgeverijen, krantengroepen of lezers?

“Hm, een paar jaar geleden schrok mijn uitgever behoorlijk toen ik vertelde over een nieuw nevenpersonage: Tomboy, de vriendin van Fanny die aan de kost komt als prostituee. Het nieuws haalde zelfs het directiecomité. Tot de toenmalige CEO, een grote De Kiekeboes-fan, opmerkte om er geen tijd aan te verspillen. ‘Als Merho dat in zijn kop heeft, doet hij het toch’, klonk het.”

Heeft Vandersteen de opkomst van De Kiekeboes eigenlijk meegemaakt? Je tekende een tijdlang voor zijn studio. Wat heb je van hem geleerd dat je vandaag de dag nog aantreft in De Kiekeboes? En heeft zijn aanpak je overtuigd om de huidige maatschappij los te laten in je eigen reeks? Hij deed dat weliswaar relatief braaf, maar toch…

"Zo braaf en ongeëngageerd was Vandersteen nu ook weer niet. Kijk maar naar zijn aanklacht tegen kinderen die gedwongen worden op papavervelden te werken in De sissende Sampan. Of het slot van De dulle Griet, met een huilend Wiske. Moest Vandersteen in deze tijd bezig zijn, zou hij een heel stuk verder zijn gegaan. Mijn grote doorbraak heeft hij niet meer meegemaakt. Hij stierf in 1990, het jaar dat ik overstapte naar Standaard Uitgeverij. 

"Maar toen ik pas bezig was, zei hij wel eens: 'Het is geen vuurwerk wat je maakt en het zal ook nooit een groot succes worden. Als je bij mij was gebleven, had je veel meer verdiend. Maar nu heb je albums met je eigen naam op en dat is onbetaalbaar. Dat laatste is waar, maar voor de rest had hij gelukkig geen gelijk." (Grijnst)

Beeld rv

Binnenkort verschijnt de spin-off Fanny K. Ook daar heel wat extremere standpunten of verhaallijnen. Zo gaat Fanny gebukt onder partnergeweld, koketteert Tomboy met haar escortbusiness en zijn de vele moordpogingen explicieter dan ooit. Mocht het kunnen, zou je die thema’s zo overhevelen naar de moederreeks?

“De moederreeks kan sowieso heel wat thema’s aan, maar in Fanny K. wordt het op een andere manier gebracht. Gewoon al de gespannen relatie tussen Fanny en haar twee vriendinnen. Alanis die niet weet dat Tomboy een prostituee is en met haar vrouwelijke intuïtie haarscherp aanvoelt dat Tomboy een geheim deelt met Fanny. Daardoor krijgt de jaloerse Alanis een hekel aan Tomboy. 

"In De Kiekeboes wordt dit behandeld als comedy, met een liefst zo groot mogelijk spervuur aan oneliners. In Fanny K. wordt dit veel subtieler en genuanceerder behandeld. Scenarist Toni Coppers waakt zeer sterk over de karakters, maar geeft ze tegelijkertijd een volwassenere invulling.”

Politieke correctheid doet intussen ook de strip opschudden. Het tekenen van zwarten is bijvoorbeeld een hekel punt geworden. Overweeg je daar rekening mee te houden of net niet?

“De voorstelling van zwarten is al sinds Kuifje in Congo een heikel thema. Bij ons kregen Marc Sleen en Jef Nys er van langs als ze zwarten met te dikke lippen tekenden. Begin jaren 80 liet ik in Album 26 al een geschminkte blanke opdagen als zwarte. Want anders kreeg je toch maar miserie. Met heel die zwartepietendiscussie, mag zelfs dat niet meer. Bibi Pralin Gaga was nog een heel karikaturale neger met dikke lippen. Het paste ook bij het personage.

"Verder denk ik dat ik vrij respectvol omga met zwarten. Zoals onlangs met de zwarte voetballer Gamba Keiksi. In Vrouwen komen van Mars is ‘negerinentetten' een sleutelwoord. Met dat woord is altijd iets mis. Vroeger kon het niet vanwege de tetten en tegenwoordig niet vanwege de negers. Van al die politieke correctheid krijg ik rode pukkels. Ik vind het heerlijk om lekker politiek incorrect te zijn. In Omtrent Oscar duikt de onbekende halfzus van Marcel Kiekeboe op: dokter en kettingroker. Als Marcel opmerkt dat ze als dokter toch een voorbeeldfunctie heeft, antwoordt zij: 'Je hebt gelijk. Maar ik ben ook maar een mens en ik heb zoals iedereen recht op mijn zwakheden.' Tegen al dat politiek correcte gedoe moet ik dringend eens een verhaal maken.”

Tot slot: welke thema’s heb je de afgelopen veertig jaar ei zo na niét in je De Kiekeboes kunnen integreren, maar wilde je in eerste instantie wel?

Beeld rv

“Er is geen enkel thema dat ik niet kon behandelen. Transgenders, echtscheidingen, incest,… Het kon allemaal, al lag pedofilie moeilijk. Het was voor mij geen taboe, maar ik vond geen verteerbare vorm. Tot de zaak-Vangheluwe losbarstte. Het werd een verhaal rond mijn vaste klik vampiers met een ondergedoken bisschop die aan het eind zelf in een vampier verandert. Opnieuw: met humor viel alles op zijn plaats en dan kon het wel.”

De Kiekeboes en Fanny K. verschijnen bij Standaard Uitgeverij. De eerste Fanny K., Moordgriet, is er op 12 april.

Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234