Woensdag 13/11/2019

Theater

"Melancholie, dat is schoonheid en tristesse tegelijkertijd"

Adriaan van Aken en Johan Petit in het 'Het einde is nabij'. Beeld Katrijn Van Giel

Het gevoel op zoek te zijn naar de hemel, die nergens beter terug te vinden dan in het lege zwart dat zwakjes afsteekt tussen het licht van sterren en maan in; kennen we het niet allemaal? Het zou dát kunnen zijn wat 'melancholie' is. Maar hoe leggen we dat gevoel best uit? Waar komt het vandaan en wat doen we ermee? Stuk voor stuk vragen die theatermakers Adriaan van Aken en Johan Petit in hun nieuwe lecture/performance Het einde is nabij van een antwoord proberen te voorzien.

Eigenlijk ontstond de 'geanimeerde lezing' van theaterhuizen MartHa!tentatief en Het nieuwstedelijk uit 'pure noodzaak', legt Adriaan van Aken ons uit: uit het gevoel toch iets ‘recht te moeten zetten’ over het moderne begrip van melancholie. "Sinds Freud lijken mensen melancholie te vereenzelvigen met een dieptreurige, sombere toestand die ons - een beetje verwant aan depressie - helemaal meesleurt in een ellendige en statische toestand van niets doen. Maar dat klopt voor mij helemaal niet. Melancholie onderscheidt zich net van somberheid en depressie doordat er naast het wezenlijk dieptrieste kantje ook altijd een soort van schoonheid inzit - én het verlangen om met dat stekende, maar charmante gevoel ook iets te doen."

Van Aken en Petit definiëren melancholie dan ook fundamenteel anders – met iets meer zin voor optimisme: "Melancholie is huilen en lachen tegelijkertijd. Een reflecterende beweging achteruit waarin even nostalgisch gezweemd kan worden in alles dat ooit was, maar enkel om er daarna ook een krachtige beweging voorwaarts mee te maken: eentje waarin het verlangen schuilt met het tekort en het verdriet dat we voelen ook iets aan te willen, om er iets constructiefst mee te doen." 

Van Aken vergelijkt de beweging van een melancholicus dan ook met die van een katapult: "Eerst wordt de elastiek heel langzaam, maar stevig achteruit getrokken, maar enkel om hem vervolgens met een grote en onstuimige zwier voorwaarts te laten knallen."

Gemis zonder oorzaak   

Waarom melancholie dan precies zo actief de nood aanwakkert om een 'beweging naar voren' te maken? Dat zou wel eens iets te maken kunnen hebben met de dualiteit die in het gevoel schuilgaat: "Enerzijds houdt melancholie een zekere tristesse in die voortkomt uit het besef dat het leven in feite maar een triestige bedoening is, dat ons bestaan eigenlijk geen enkel doel dient en ons leven in feite compleet leeg en zinloos is. Anderzijds houdt dat besef voor ons ook iets schoons in, omdat we weten dat we vrij zijn om met dat besef, en het verdriet en de angst die we daar rond voelen, zelf iets te doen. Om de zinloosheid te bezweren en het gemis zonder oorzaak om te zetten in iets constructiefs."

Adriaan van Aken en Johan Petit in het 'Het einde is nabij'. Beeld Katrijn Van Giel

"Dat tristesse en geluk tegelijkertijd plaatsgrijpen, maakt bovendien misschien ook dat melancholie zonder meer moeilijk houdbaar is. Dat de paradoxale frictie die melancholie is, moeilijk in een mens kan blijven bestaan zonder dat die ook ten dele opgelost wordt, door er een vorm voor te vinden bijvoorbeeld."

Dat 'vinden van een vorm' lijkt dan ook precies wat de theatermakers in Het einde is nabij gedaan hebben. "De bedoeling van het stuk is inderdaad om melancholie dankzij verschillende artistieke omzwervingen langs het onderwerp heen, zo goed mogelijk in beeld te brengen. Om er een glimp van te laten doorschijnen, níét door er rechtstreeks over te spreken, maar door er aan de hand van poëzie, muziek en performance netjes 'omheen' te praten. Op die manier verlaten mensen de zaal hopelijk met een stukje melancholie 'in hun botten'."

'Ruimte' voor reflectie 

Dat effect lijkt de voorstelling alvast niet te missen. Stukken tekst uit literaire en andere interviews wisselen zich af met poëzie, uitspraken en lyrics van Stromae en een muzikale bijdrage van Gorky. Die gefragmenteerde veelheid aan omschrijvingen wordt netjes aan elkaar gelijmd door een digitaal voorgelezen briefwisseling tussen beide theatermakers en enkele ludieke anekdotes die de cabaretier in Petit weer heel even loslaten. Het is dankzij die caleidoscopische, gefragmenteerde opbouw dat melancholie er gaandeweg in slaagt om haar ware gelaat bij elkaar te sprokkelen.

Adriaan van Aken en Johan Petit spelen een bewerking van een lied van Gorky in het 'Het einde is nabij'. Beeld Katrijn Van Bouwel

De voorstelling evoceert op die manier op het podium bijna letterlijk de reflectieve ruimte die ook het wezen van melancholie uitmaakt. Dat maakt het voor zowel de makers als voor het publiek mogelijk om de emoties van 'lachen' én 'huilen' te voelen en ze netjes tegen elkaar te laten opbotsen – als waren zij er précies tegelijkertijd.

Die 'deelbaarheid' van melancholie is volgens Van Aken en Petit dan ook exact de hele opzet van het stuk. "Als we erin slagen het tekort dat we voelen over een eindig en teleurstellend bestaan constructief te maken én er een product uit te scheppen dat het mogelijk maakt dat gevoel ook nog eens met een ander te delen, dan kan dat bijzonder helend zijn." 

Het einde is nabij van MartHa!tentatief en Het nieuwstedelijk speelt nog tot 30 maart in verschillende cultuurhuizen in Vlaanderen. Meer info op marthatentatief.be of nieuwstedelijk.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234