Dinsdag 14/07/2020

InterviewBoeken

Maud Vanhauwaert: ‘Je ontkomt als dichter niet aan de politiek’

Maud Vanhauwaert: ‘Ik heb vele tegenstrijdige dichters in mij, die elkaar soms driftig tegenspreken.’ Beeld Wouter Maeckelberghe

Het stad in mij is klaar, het testament van haar Antwerps stadsdichterschap. Maar Maud Vanhauwaert (36) praat ook over poëzie in het onderwijs, en over de relatie tussen schrijvers en recensenten. ‘We moeten nadenken over de organisatie van het literaire landschap.’

Veel tijd om in een zwart gat te vallen heb ik nog niet gehad”, zegt Maud Vanhauwaert, “maar er is wel wat meer witruimte nu.” Op 21 maart zou Het stad in mij, het overzicht van Vanhauwaerts twee jaar Antwerps stadsdichterschap, met veel feestgedruis in de Bourla boven de doopvont worden gehouden, maar een virus stak daar een stokje voor. Dus werd de publicatie uitgesteld, tot afgelopen maandag, toen het in alle stilte in de winkelrekken belandde. 

BIO • geboren op 15 januari 1984 in Veurne • master­diploma woordkunst aan het Conservatorium Antwerpen, waar ze nu ook doceert • debuteerde als dichteres met Ik ben mogelijk (2011) • later volgden o.a. nog Wij zijn evenwijdig (2015) en Ik ben weer velen (2018) • stadsdichter van Antwerpen in 2018 en 2019. Daarover verscheen zopas Het stad in mij 

Maar Maud zat niet stil. Van het boek werden immers naast de reguliere versie ook driehonderd luxeversies gedrukt die de dichter persoonlijk bij de intekenaars ging afleveren, met de fiets, waarbij ze, vanaf een veilige afstand weliswaar, ook nog eens een korte privéperformance ten beste gaf. Iemand zou het eens moeten nakijken, maar Het stad in mij kende allicht de langste bevalling ooit.

Maar nu is het boek er dus voor iedereen en daar kunnen we alleen maar blij om zijn, want wat een feest is het geworden, deze vuistdikke band vol poëzie, foto’s en prozateksten die samen een beeld geven van twee jaar Antwerpse en bij uitbreiding dus ook Vlaamse geschiedenis. Vanhauwaert schreef gedichten op muren, stellingen en pijlers, ze ontwierp een poëtisch hinkelspel en een hedendaagse levensgrote variant op Wie is het? Ze speelde taalspelletjes, liep op de warmste dag van het jaar in een ijsberenpak over de Meir en ontwierp speciaal voor Ringland een heuse parkeerkaart. Een zot boek gemaakt door een zotte dichteres, was het eerste wat we dachten toen we Het stad in mij in handen kregen, en Vanhauwaert spreekt ons niet tegen. 

“Voor mij is poëzie de jazz van de literatuur”, zegt ze. “Het is een heel bevrijdend medium, zowel voor de schrijver als voor de lezer. Toen mijn vriendin het gelezen had en een paar keer hardop in lachen was uitgebarsten, merkte ze op dat ik thuis vaak wat knorrig rondloop, en grapte ze dat als ze ooit dreigt te vergeten hoe ik in wezen ben, ze het boek nog eens zal vastnemen. Ik begreep haar wel. In mijn poëzie en in dit boek zit mijn onbezonnen, vrije kant die in het dagelijkse leven niet altijd evenveel plaats heeft. En gelukkig maar natuurlijk. Iedere dag zo ongebreideld zijn als in dit boek is niet leefbaar.”

En ongetemd, want het lijkt wel alsof je poëzie de stad wilde veroveren.

Maud Vanhauwaert: “Poëzie gaat over het huwelijk tussen inhoud en vorm. Ik wil dat iedere keer weer in vraag stellen. Wat is de beste vorm om dit of dat te presenteren. Is dat een velletje papier? En zo ja, welk papier, hoe dik en met welk lettertype? Of is het interessanter om een grote inflatable te maken of het gedicht op een werfdoek te drukken? Ik wil niet automatisch en gedachteloos voor papier kiezen. Ik vind het papier zo’n bijzonder mooi medium, dat ik er ook bewust voor wil kiezen.”

Word je als stadsdichter ook niet verondersteld om een breder publiek te bereiken en dus uit het boek te treden?

“Precies, en wanneer je het blad verlaat komt automatisch de vraag naar boven wanneer iets poëzie is. Voor mij is poëzie een waardeoordeel en geen genre. En het is de lezer die dat oordeel moet vellen. Er ligt dus een niet te onderschatten verantwoordelijkheid bij de lezer of toeschouwer.”

Kijken mensen meestal niet met een andere, passieve blik naar poëzie?

“Dat wordt hun zo aangeleerd. Ik doe vaak workshops in scholen. Wat ik zie, is dat kinderen van het eerste, tweede en derde leerjaar graag gedichtjes schrijven, maar op een bepaald moment verandert dat. Dan vinden ze plots van zichzelf dat ze het niet kunnen.

“Wat ook vaak gebeurt, is dat de kinderen vragen voorbereid hebben voor mij wanneer ik op school kom. Wat bedoel ik met dit of dat? Dat doet er in feite niet toe, denk ik dan altijd. De vraag is niet wat de dichter bedoelt, maar wat je voelt terwijl je het gedicht leest. We moeten dus een copernicaanse omwenteling doorvoeren in onze omgang met poëzie. We moeten die kinderen de vrijheid teruggeven, en hen vanuit die vrijheid tot kritische lezers laten ontwikkelen.”

Moet het onderwijs dan anders omgaan met poëzie?

“Veel hangt af van de leerkracht. Welke leerkrachten herinneren we ons? Degenen die bezeten waren door hun vak en het vuur doorgaven. Over het algemeen wordt poëzie nog steeds te veel gesacraliseerd. Soms durven zelfs redacteurs niets zeggen over de voorgeschotelde poëzie, uit een diep respect voor de poëtische vrijheid. Dat begrijp ik heel goed. Maar als we daar te ver in doorgaan, dan krijg je enerzijds dichters die zwijmelen in eigen verzen en lezers die er niets van begrijpen en dat amper durven uiten.

Vanhauwaert liep op de warmste dag van het jaar in een ijsberenpak over de Meir. Beeld RV Maud Vanhauwaert

“Ik zeg daarmee niet dat poëzie meteen toegankelijk en hapklaar hoort te zijn. Ik heb een zwak voor raadselachtige poëzie die zich traag onthult.”

‘Want het is in onze sprakeloosheid dat we elkaar het best verstaan’, luidde de eerste zin van je stadsdichterschap. Sprakeloosheid werd uiteindelijk ook het kernwoord van die twee jaar.

“Taal is moeilijk te kneden klei. Je zou misschien verwachten dat ik die taal op alle manieren de baas ben, maar dat is niet zo. Ik heb er juist heel veel moeite mee. En het is juist die moeite die de motor vormt voor mijn werk. Als er een verjaardagsfeestje is en er moet een kaartje geschreven worden, kijkt iedereen meteen naar mij. Want ik ben de dichter. Maar zo werkt dat niet.

“Ik heb een tweelingzus die niet professioneel met taal bezig is, maar wel als geen ander verjaardagskaarten kan schrijven. En ze heeft nog een mooi handschrift op de koop toe. Voor mij is de taal een lastig medium. Vandaar dat ik er ook zo door gebiologeerd ben, natuurlijk. Ik besef ook dat ik nooit ten volle in de taal kan doordringen, en gelukkig maar, want anders zou ik misschien de prikkel niet meer voelen om nog iets nieuws te schrijven.”

De schrijver is dus een verliezer die kracht put uit zijn verlies?

“Al te vaak zijn we op zoek naar de dingen waar we geen moeite mee hebben. Waar ligt dan de uitdaging? Ik vind het juist interessanter om iets op te zoeken waar ik me elke keer opnieuw kan toe verhouden. Ik zwem bijvoorbeeld heel graag. Wanneer ik baantjes trek, val ik helemaal samen met dat zwemmen. Ik heb er geen moeite mee. Ik kan me voorstellen dat dit voor een professionele zwemster helemaal anders is. Die wil de limieten van haar kunnen aftasten en kijken hoe zij zich tot het water kan verhouden. Hetzelfde geldt voor mijn schrijven. Ik besef trouwens nu dat het wel heel lang geleden is dat ik ben gaan zwemmen!”

Waaraan heb je de mooiste herinneringen?

“Ongetwijfeld aan de Toren van Babel, mijn ode aan de meertaligheid van Antwerpen. In de Bijbel is die meertaligheid een goddelijke straf voor de menselijke hoogmoed. Samen met kunstenaarscollectief Rooftoptiger wilde ik dat omkeren en die meertaligheid juist zien als het uitgangspunt van ons gemeenschappelijke bouwproces.

“Ik heb er vooral zo’n mooie herinneringen aan omdat het een collectief project was dat een eigen leven is gaan leiden. Vorig jaar in de zomer hadden we daar literaire evenementen. De rector van de Universiteit Antwerpen stond er naast een volkse vrouw uit de buurt die wafels aan het bakken was. Er waren poëziefanaten en mensen die nooit een boek vastnemen. De verbindingen die daar op een organische manier ontstonden, vond ik heel hoopvol.”

En toen brandde de toren af.

“Vorige maand inderdaad. Ik heb de 300 luxe-exemplaren van Het stad in mij gesigneerd met de as van de toren. Wanneer iets verloren gaat, probeer ik er zo snel mogelijk een creatieve wending aan geven. Blijf niet in zak en as zitten, maar overstijg je tegenslag. Dus gaan we nu een BabelBühne bouwen, minder imposant dan de toren, maar met eenzelfde idee erachter.

“Dit was het socio-culturele aspect van mijn stadsdichterschap, maar ik hou net zozeer van de meer experimentele taalspelletjes die ik doorvoerde, zoals de opsomming van de 5.040 mogelijke combinaties die je kunt maken met de woorden uit de zin ‘Ik spreek de taal nog niet zo goed.’ Er komt trouwens een performance waarbij ik al die combinaties uitspreek. Dat zal vijf uur duren, heb ik al berekend. Maatschappelijk relevant is het misschien niet, maar ik leef er wel van op, van zo’n spielerei.”

Anderzijds zit je als stadsdichter wel midden in de politieke realiteit. Ik hoor zo al een paar mensen de bedenking maken dat je beter die anderstaligen zou aanzetten tot het leren van Nederlands in plaats van hun eigen taal te vieren. Dan zouden ze alleszins makkelijker werk vinden.

“Het een sluit het ander niet uit. Uit onderzoek is gebleken dat het makkelijker is om Nederlands te leren als je ook je eigen taal goed kent en gebruikt. Niets is zo droevig als een magere taal. In Antwerpen komt er een generatie aan die zich kan uitdrukken in verschillende talen, waaronder het Nederlands, en dat kan toch alleen maar een verrijking zijn? Ik ben daar echt jaloers op. Maar om terug te keren op je vraag: ik wil nooit politiek bedrijven met mijn poëzie, maar ze wordt het sowieso wel.”

Is dat geen dansen op een slappe koord?

“Wat is politiek? Het organiseren van een polis. En daar hebben we allemaal mee te maken. Alleen valt dit heel snel terug op een discussie over binaire tegenstellingen. Voor of tegen, links of rechts, allochtonen of autochtonen. Naar mijn idee moet poëzie juist ingaan tegen dat binaire denken. Poëtisering moet het antoniem zijn van politisering, het onophoudelijke speelse in vraag stellen van die tegenstellingen en je bewust zijn van het tricky, zelfs gevaarlijke karakter van de taal die je voortdurend probeert te manipuleren. Daarin ligt voor mij de waarde van de poëzie.”

Vandaar dat je je altijd ver van partijpolitieke statements hebt gehouden?

“Een keer ben ik dichtbij gekomen. Ik had het idee om een enorme inflatable te maken van Bart De Wever, die opgeblazen zou worden en nadien weer zou leeglopen, en dat steeds opnieuw. De titel zou ‘De beweging van macht’ worden. Ik zag het helemaal voor me, met die knipoog naar zijn bezorgdheid om zijn gewicht en zo. Voor mij was dat geen aanval op de burgemeester, eerder een metaforisch grapje over gebakken lucht, maar ik besefte snel dat anderen het misschien wel zo zouden zien.

De installatie MACHT van Maud Vanhauwaert. ‘De eerste voorbijgangster vroeg meteen of het ‘reklom was veur de Vld’.’ Beeld RV Maud Vanhauwaert

“Dus heb ik het idee maar afgevoerd en vervangen door een grote inktblauwe inflatable van het woord MACHT, wat aan de eerste voorbijgangster meteen de vraag ontlokte of het ‘reklom was veur de Vld’. Wat meteen mijn punt bewijst dat mensen soms heel andere zaken zien dan dat jij erin hebt gelegd. Je ontkomt gewoon niet aan de politiek. Alle kleuren zijn opgeëist. Welke kleur had ik moeten kiezen voor de installatie? Beige? Die MACHT gaan we trouwens veilen op de kick-off van de nieuwe BabelBühne. Wie de MACHT wil, kan een bod doen!”

Zelf ben je ook een beetje een aangespoelde in Antwerpen, aangezien je uit Veurne komt?

“De eerste keer dat ik in Antwerpen kwam, was het wel om poëzie voor te dragen. Als kind deed ik mee aan voordrachtwedstrijden, ook toen al met gemengde emoties trouwens, want ik voel me helemaal geen tafelspringer. Maar het trekt me anderzijds ook wel aan om dat podium op te zoeken waar je enerzijds macht hebt, maar ook heel kwetsbaar bent. Als je alleen op een podium staat, kijkt de hele zaal dezelfde richting uit, de jouwe. Jij bent de enige die de andere kant op kijkt en je beseft dat je in je eentje niet op kunt tegen die massa. Als die mensen je niet moeten, kunnen ze gewoon opstaan en je overrompelen.

“Als kind deed ik dus al mee aan voordrachtwedstrijden en een ervan bracht me naar Antwerpen. Ik herinner me nog hoe ik op de achterbank van de rode R4 van mijn ouders zat, door de regen op de ramen naar de hoge gebouwen keek en mijn hart tekeer hoorde gaan omdat ik toch wel een beetje bang was voor het grote podium.”

Besliste je toen om zelf ook dichter te worden?

“Dat is nooit een keuze geweest. Mijn vader is een groot literatuurliefhebber. ’s Ochtends staat hij om vijf uur op, trapt hij tien minuten op zijn hometrainer en begint hij te lezen. Dat is voor hem het opperste genot. Mijn dichterschap heeft zich organisch ontwikkeld uit zijn bibliotheek, zou je kunnen zeggen. En uit – nu wordt het echt wel een clichéverhaal – heftig liefdesverdriet in het laatste jaar aan de academie waar ik woordkunst volgde. Voor de eerste keer omwille van een vrouw, wat toch veel intenser was dan de jongens voordien.

“Het is een platitude dat liefde of liefdesverdriet tot creativiteit leidt, maar voor mij is er daardoor heel veel gebeurd. Ik ben toen in mijn nukkig verdriet alleen naar Rome getrokken, waar ik een maand door de straten heb gedoold. Akkoord, het is een klef romantisch verhaal, maar daar is wel mijn eerste bundel Ik ben mogelijk ontstaan.”

Is die emotionaliteit bij het schrijven er nog steeds?

“Soms vraag ik me af of schrijven niet te veel een job geworden is, een metier dat ik goed onder de knie heb en waardoor ik opdrachten kan aannemen en afwerken. En dan gebeurt er iets emotioneels, waardoor ik de grip op mijn leven dreig te verliezen, en merk ik dat ik het blad echt wel nodig heb. Dat kan dan zo’n troost bieden. Wat me ook gebeurt, ik kan er altijd over schrijven.”

Zoals over het moeder worden vorig jaar? Want dat heeft je allicht toch meer veranderd dan twee jaar stadsdichterschap?

“Dat weet ik in feite nog zo niet. In het begin vond ik het wel wat verwarrend. ‘Je hele wereld zal veranderen,’ zei iedereen, ‘dan pas zul je begrijpen waar het allemaal om draait’. Wat gaan we nu krijgen, dacht ik, en ik zette me al schrap. Misschien heeft het er wel mee te maken dat mijn vriendin ons dochtertje heeft gedragen. Die eerste maanden waren ook best heftig. Ik zat te midden van mijn stadsdichterschap en bovendien waren wij ook ons huis aan het renoveren.”

Geen roze wolk dus?

“Nog zoiets inderdaad. Oei, dacht ik, waar is die wolk? Zou ik er al afgevallen zijn? Nee serieus, ik ben nogal gevoelig voor metaforen, maar met deze had ik toch wat moeite. Ik heb het gevoel dat ik sinds het einde van mijn stadsdichterschap steeds meer moeder aan het worden ben, dat het – wat misschien raar klinkt in deze context – steeds meer indaalt. Intussen ben ik echt helemaal verzot op ons dochtertje. Ze werd vorige week één jaar.

“Ik krijg vaak de vraag of ik al over haar geschreven heb. Er staat één gedicht over haar in het boek, maar voor de rest houd ik het voorlopig bij sprakeloze verwondering. De laatste weken waren trouwens fantastisch. Ze was hele dagen bij ons en er veranderde zo veel in korte tijd. In een paar weken tijd begon ze te stappen, kwamen haar tandjes door en begon ze woordjes te herkennen.”

Wordt het kind in jezelf dan ook weer wakker?

“Dat wordt gezegd hè, dat schrijverschap draait om het wakker maken van je kinderlijke verbeelding. Ik denk niet dat je per se zelf een kind moet hebben om dat te kunnen. Ik ken mensen die bewust geen kinderen willen en toch met een kinderlijke verwondering naar de wereld kijken.”

Maud Vanhauwaert: ‘Dat Dimitri Verhulst zegt dat ik bijdraag tot de verkleutering van de poëzie? Wel, leve de verkleutering dan!’Beeld Wouter Maeckelberghe

Vorige week schreef Arjan Peters in de Volkskrant een lovende recensie over jouw boek. Misschien wel zijn laatste, aangezien hij op non-actief is gesteld wegens #MeToo-verdenkingen. Heeft hij je ook uitgenodigd voor een etentje?

“Nee dus, maar ik schrok wel van het nieuws. Ik heb geen weet van zulke zaken, ook niet over andere recensenten, maar het is natuurlijk heel belangrijk dat hier een ernstig onderzoek naar gebeurt. Het is sowieso al wat problematisch dat, omdat we nu eenmaal in een klein taalgebied wonen, velen verschillende petten op hebben. Recensenten zitten bijvoorbeeld ook in literaire jury’s. Ik merk dat bij mezelf ook. Ik geef les aan het conservatorium. Ik begeleid daar leerlingen die meedoen aan schrijfwedstrijden waarin ik in de jury zit, soms met teksten die ik mee begeleid heb. Je moet dan keuzes maken en eerlijk nagaan of je wel objectief kunt zijn.

“Maar dit lijkt nog een stapje verder te gaan. Er worden #MeToo-toestanden gesuggereerd en ik vind het heel moedig van die schrijfsters dat zij met hun verhaal naar buiten durven te komen. Ik hoop dat men dit moment ook gebruikt om over de organisatie binnen het literaire landschap na te denken.”

Maar soms is er ook negatieve kritiek. Dimitri Verhulst beschuldigde je in zijn recentste boek ervan bij te dragen tot de verkleutering van de poëzie. Hoe reageer je daarop?

“O, is dat zo? Wel, leve de verkleutering dan! Ik wil me tegen zulke uitspraken in elk geval niet verdedigen. Ik kan alleen zeggen dat ik heel ernstig met mijn vak bezig ben, en mezelf ook voortdurend kritisch in vraag stel. Ik heb vele tegenstrijdige dichters in me, die elkaar soms driftig tegenspreken. Toen ik die eerste keer in Antwerpen was, voor die voordrachtwedstrijd, bracht ik een tekstfragment uit de dagboeken van Leonard Nolens, waarin hij beschrijft hoe hij vol bewondering naar een zwarte vrouw in een bushokje in de Driekoningenstraat kijkt. Die liefde voor Nolens is altijd gebleven.

“Je zou hem helemaal aan het andere uiterste van de poëziewereld kunnen situeren dan mij. Hij is iemand die iedere dag naar zijn schrijftafel trekt, daar zijn poëzie schrijft, zich niet over de wereld uitlaat en zo weinig mogelijk publiekelijk optreedt. Ik vind het heel belangrijk dat er ook zulke dichters zijn. We dreigen immers af te drijven naar een cultuur waarin alleen de performancedichters – waartoe ik ook wel eens gerekend word – nog zichtbaar zijn. De intimiteit van het gedicht dreigt daardoor uit het oog verloren te worden. In mij huizen beide, heb ik het gevoel. Na de afgelopen twee jaar heel erg zichtbaar geweest te zijn, trek ik me nu misschien wel een hele tijd terug, zoals ik in feite al van plan was net voor ik het telefoontje kreeg met de vraag of ik stadsdichter wilde worden.”

En wat ligt je het meest?

“Dat verandert onophoudelijk. Ik spreek mezelf voortdurend tegen, heb ik het gevoel, ook in mijn werk. Ik ben heel veeleisend voor de mensen met wie ik samenwerk, maar niet het minst voor mezelf. Elke bundel moet een nieuwe definitie zijn van wat poëzie is en kan zijn. Ik geloof dat het belangrijk is om als kunstenaar nooit in ideeën te verstarren, maar je juist te trainen in mentale flexibiliteit. De kunst die nu het meest wordt gesubsidieerd, is toegankelijk en brengt mensen samen, zoals in het Babel-project. Maar ik vind het heel belangrijk dat er ook andere kunst gefinancierd blijft worden, kunst die er is precies omwille van de kunst, l’art pour l’art dus.

“Misschien hebben we daar vandaag wel heel erge nood aan, omdat onze wereld steeds functioneler wordt en alles nut moet hebben. Kijk bijvoorbeeld naar een stad. Ik vind het belangrijk om functieloze plekken te hebben, die organisch betekenis kunnen genereren. Maar die zijn er steeds minder. En zelfs de open pleintjes krijgen vaak een functie door een basketbalring, speeltuig, of fitnesstoestel. Ik zou wel benieuwd zijn naar wat er gebeurt als je op een plein gewoon een rare ongedefinieerde vorm zet.”

Hier groeit een nieuw stadsgedicht, denk ik dan. Mis je het stadsdichterschap nog niet?

“De laatste maanden, in november en december van vorig jaar ben ik wel door een rouwproces gegaan. Ik moest emotioneel afscheid nemen van een rol die ik zo ter harte had genomen. Daarna kwam het boek en toen dat naar de drukker ging, was het echt afgerond voor mij. Ik ben bijzonder trots op het boek waar ik samen met vormgever Jelle Jespers zo secuur heb aan gewerkt. Het is het beste wat ik nu te bieden heb. Toch voelde het eerste exemplaar dat ik in handen kreeg als een dode cavia. Het is misschien niet de beste metafoor, maar ook aan een dode cavia kun je niets meer veranderen.”

Moeder worden van een kind is dus toch iets anders dan moeder worden van een boek?

“Dat is inderdaad een manke vergelijking. Een kind begint pas ten volle te leven op het moment dat het er is, terwijl het boek dan in feite, althans voor de schrijver, een beetje sterft.”

Vandaag, zaterdag 30 mei, vindt een minivoorstelling plaats van het boek, op de Het stad in mij-pagina van de website van Behoud de Begeerte. Onder anderen Joke van Leeuwen en Warre Borgmans zullen op originele wijze reageren op het boek.

Maud Vanhauwaert, Het stad in mij, Das Mag, 365 p., 37,50 euro (55 euro voor de luxeversie).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234