Dinsdag 22/10/2019

Interview Boeken

Maryse Condé, winnares van de alternatieve Nobelprijs: ‘Zelfs mijn man mag niet weten waar mijn boek over gaat’

Maryse Condé: ‘Het is prachtig als mensen geraakt worden door mijn boeken, maar ik kan ook verbaasd zijn, want ik schreef ze niet voor hen.’ Beeld BELGAIMAGE

Haar eigenzinnigheid leverde de Franse schrijfster vorig jaar de alternatieve Nobelprijs voor literatuur op. Maryse Condé (82) over haar nieuwe roman, de vrijheid om met alles te lachen en haar schrijfproces. ‘Ik heb van niemand advies nodig.’

BIO geboren op 11 februari 1937 op Guadeloupe • studeerde in Parijs vergelijkende literatuurwetenschap • huwde in 1958 een Afrikaanse acteur en kreeg vier kinderen • werkte als docente in o.a. Guinea, later aan universiteiten in Parijs en New York • werd beroemd met de tweedelige bestseller Segou (1984 en 1985) • won in 2018 de alternatieve Nobelprijs voor Literatuur

Maryse Condé (82) ontvangt ons thuis, in het pittoreske rotsdorp Gordes in de Provence. Daar wonen zij en haar man, de vertaler Richard Philcox, sinds zes jaar. Geplaagd door ziekte kan Condé moeilijk zien, lopen en praten. Schrijven gaat niet meer. Ze heeft besloten haar verhalen te dicteren, want haar geest en wilskracht zijn ongebroken.

Dat blijkt ook uit haar recente roman Het onwaarschijnlijke en droevige lot van Ivan en Ivana, een geëngageerd sprookje over een arme zwarte vrouw op Guadeloupe die een tweeling krijgt van een Malinese muzikant die er gauw vandoor gaat. De kinderen Ivan en Ivana doen zoveel mogelijk samen, maar waar de jongen als beveiliger van een hotel met verkeerde vrienden omgaat, is het zusje een voorbeeldige lerares en zangeres. Samen trekken ze naar Mali om hun vader te zien, maar krijgen daar ook te maken met krijgsheren en terreur. Als ze denken eenmaal veilig te zijn in Parijs, raken ze betrokken bij de terroristische aanslagen daar.

Flinke dosis blindheid

De nieuwe roman bevat veel typische Condé-elementen, met name de mengeling van een klein familieverhaal en de grote geschiedenis, en de nuanceringen van bestaande beelden. Afrikanen hebben gecollaboreerd bij de slavenhandel en zwart nationalisme kan doorslaan in intolerantie jegens alles wat westers en blank is.

Eigenzinnig is Condé al vanaf haar debuutroman uit 1976, in de vuistdikke Afrikaanse tweedekker Segou (1984 en 1985) die haar wereldberoemd maakte. In 2018 kreeg ze de eerste en enige alternatieve Nobelprijs voor Literatuur (96.500 euro), ingesteld door Zweedse prominenten die het niet konden verkroppen dat de officiële Nobelprijs voor Literatuur niet kon worden uitgereikt vanwege een #MeToo-schandaal waardoor de Zweedse Academie uiteen was gevallen.

De verteller in Het onwaarschijnlijke en droevige lot van Ivan en Ivana spreekt tot de lezer, soms met wijsheden als deze: ‘Het is ook bekend dat je, om gelukkig te zijn op deze aarde, een flinke dosis blindheid nodig hebt. Helaas moeten we het leven verlaten zonder het begrepen te hebben, zonder ook te weten waarom we moeten lijden. Een enigma. Geluk is alleen denkbaar door kunstmatig alle ongeluk weg te denken.’

We volgen Ivan en Ivana tot in Parijs ten tijde van de terroristische aanslagen. In uw verhaal is Ivan min of meer gedwongen mee te doen; hij wordt moslim, niet uit overtuiging maar uit groepsdwang. Om te overleven.

Maryse Condé: “Terrorisme wordt gewoonlijk niet geassocieerd met de Cariben. Maar ik weet, van een vriend van mijn dochter, dat er jongeren zijn op Guadeloupe die worden verleid door terroristen. Ze zijn zo wanhopig en hun levens zijn zo saai. Terreur is een mogelijkheid om te overleven. Ik heb dit niet verzonnen: het bestaat. Dus mijn Ivan kan een terrorist worden.”

Ivan en Ivana zijn met elkaar verbonden, maar ontwikkelen zich in een totaal verschillende richting. Wilt u suggereren dat je niet door je afkomst wordt bepaald?

“Op de Cariben heb je twee keuzes: of je accepteert dat je deel uitmaakt van de Franse overzeese gebiedsdelen, en je gaat je gedragen alsof je Frans bent, zoals Ivana doet. Of je doet iets anders. Dat heb ik zelf gedaan: ik weigerde om Française genoemd te worden. In mijn familie was dat ongewoon: mijn vader en moeder geloofden dat ze Frans waren. Hun huid was zwart, maar zij waren Frans. Hun ziel was Frans. Ze spraken Frans. Ik vond dat een leugen. Dus in Ivana en Ivan zie je die twee keuzes terug: de acceptatie, en de weigering.”

Welke keuze is beter?

“Weet ik niet. Wij die weigerden, hebben gefaald, want Guadeloupe is tot op de dag van vandaag een Frans overzees departement.”

Op een bepaald moment in het boek bespringt Ivan zijn Parijse buurvrouw Stella: ‘Zonder een woord duwde hij haar op de bank en penetreerde haar wild. Mopperige mensen zullen erop wijzen dat het een verkrachting was, want zo heet elk geslachtsverkeer waar niet mee ingestemd is. We zullen daarover niet discussiëren. Verkrachting of niet, Stella genoot van het plezier dat haar ten deel was gevallen.’ Wat is dit?

“Dit is nou een provocatie. Dat je zelfs dáárover een grap durft te maken. Een deel van mij wil nu eenmaal overal om kunnen lachen.

“Luister. Toen de terroristen de kantoren van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo binnenvielen, u weet het nog, 7 januari 2015, toen schreven de kranten: ‘Je kunt ook niet met alles en iedereen spotten.’ Daar was ik het niet mee eens! Die vrijheid wil ik, als schrijver Maryse Condé, juist wel verdedigen. Zelfs als het gaat om dingen die ik als persoon zou afkeuren. De schrijfster lacht om alles. De persoon misschien niet: dat zullen we nooit weten.”

En dat ontlokt haar zelf weer een lach.

Hoeveel tijd nam het schrijven in beslag?

“Anderhalf jaar. In de periode daarvóór denk ik er grondig over na, dat kost óók een jaar. In mijn hoofd weet ik dan waar ik ga beginnen, en waar ik zal eindigen. Het idee is er. Alleen dan kan een verhaal betekenis krijgen. Onderweg kan ik me laten verrassen. Dat is het avontuur van het verzinnen.”

En zodra u schrijft, is dat acht uur per dag?

“Meer. Alleen onderbroken door praten met vrienden, en koken. Maar het is een fulltimejob.”

Laat u iemand meelezen?

“Niemand. Zelfs aan mijn man laat ik niet weten waar mijn boek over gaat, in de tijd dat ik ermee bezig ben. It is my business, and mine only.”

En mag een redacteur commentaar leveren, als het verhaal klaar is?

“Dat mag hij niet. Commentaar leidt af. Je hebt geen advies nodig. Je doet wat je moet doen, en dat doe je alleen.”

Maryse Condé, Het onwaarschijnlijke en droevige lot van Ivan en Ivana, uitgeverij Orlando, 352 p., 22,50 euro. Vertaald door Martine Woudt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234