Zaterdag 28/11/2020

AchtergrondMartine Franck

Martine Franck, Belgische topfotografe met een vriendelijke blik

Tulku Khentrul Lodro Rabsel (rechts) met zijn meester in Bodnath, Nepal, 1966.Beeld Martine Franck / Magnum Photos

Bescheiden, empathisch en elegant. Magnum-lid Martine Franck was geen tafelspringer in de wereld van de fotografie. Toch zijn een aantal van haar zwart-witbeelden iconisch, zo ontdek je in het FOMU.

Eindelijk sant in eigen land, mag je zonder verpinken zeggen over de retrospectieve die Martine Franck (1938-2012) in het FOMU krijgt toebedeeld. Antwerpen was haar geboortestad, als telg van een vooraanstaande familie; haar grootoom Louis Franck was zelfs ooit minister van Koloniën. Toch zag België haar vaak over het hoofd. Omdat globetrotter Franck samen met haar vader, een gegoede financier en kunstverzamelaar, al snel naar de VS verkaste en vanaf 1958 in Parijs woonde?

Aan de sober opgebouwde expo in het FOMU, met 140 zwart-witbeelden, legde ze kort voor haar dood nog minutieus de laatste hand. De tentoonstelling, eerder al te zien in de Fondation Cartier-Bresson en in het Musée de l’Elysée in Lausanne, zou oorspronkelijk vorig jaar al in Antwerpen landen.

Wie in fotokringen de naam Martine Franck uitspreekt, doet dat meestal in één adem met Henri Cartier-Bresson, de fotograaf van het moment décisif die ze in 1966 ontmoette. Franck huwde in 1970 met de toen dertig jaar oudere Magnum-oprichter. Hij benaderde haar met een ouderwetse versiertruc: of hij haar contactafdrukken eens mocht bekijken? 

Ze vonden elkaar blindelings in de ‘humanitaire fotografie’ die het agentschap propageerde. Cartier-Bresson bevorderde haar in 1983 trouwens tot Magnum-lid, voor vrouwelijke fotografen toen een zeldzame eer. In een projectie kun je de warm getinte foto’s bekijken die ze van elkaar maakten. Ze demonstreren hoe hecht en doorleefd hun liefde was. Meermaals verlokte Franck Cartier-Bresson – die zelf niet graag werd gefotografeerd – tot unieke portretten. Zoals in zijn Parijse atelier in 1992, zichzelf tekenend via een spiegel. En belangrijker: Cartier-Bresson stimuleerde Franck altijd om haar eigen boontjes te doppen én haar parcours uit te stippelen.

Strand in Puri, India, 1980.Beeld Martine Franck / Magnum Photos

Dat Franck fotografe zou worden, was allerminst een logische carrièrezet. Gefascineerd door beeldhouwkunst studeerde ze af als kunsthistorica. Maar op een reis naar Azië, met de latere regisseur Ariane Mnouchkine, kantelde alles. “Fotografie kwam per toeval in mijn leven. Ik kreeg een visum voor China en mijn neef leende mij zijn Leica.” Hij drukte haar op het hart om met foto’s terug te keren. Die raad volgde ze op, om ze vervolgens aan te bieden bij Time Life, dat haar meteen charterde voor een assistentenbaan. Algauw publiceerde ze in Vogue, The New York Times of Sports Illustrated, om in 1972 met acht andere fotografen het agentschap Viva op te richten.

Geen sensatie

Wat opvalt in deze expo is de diversiteit van haar oeuvre en haar brede actieradius. Frank fotografeerde zowel landschappen, artistiek volk als leefgemeenschappen. Haar menselijke touch is zichtbaar. “Een karakteristieke fijngevoeligheid”, noemt curator Agnès Sire het in de catalogus. 

Toch werden haar foto’s nooit soft of melig. Franck liet iedereen in zijn waarde, ze was nooit belust op sensatie. “Maar je moet wel constant op de loer liggen, klaar om het onverwachte te verwelkomen”, vond ze. Zoals dat Noord-Ierse kind dat vrijmoedig een speelgoedpistool op haar camera richt of een vogel die op een Nepalees monnikenhoofd neerstrijkt. 

De ranke Franck, die uitsluitend in zwart-wit werkte, frequenteerde veel kunstenaarskringen. Dat resulteerde in prachtige, tijdloze portretten, waarin de sympathie voor haar onderwerp nazinderde: de kunstenaar Balthus, filosoof Michel Foucault, schrijvers als Michel Leiris, Seamus Heaney en Hervé Guibert of de guitig ogende filmmaakster Agnès Varda, gespiegeld tussen haar filmdozen. Ronduit verbluffend is de foto uit 2008 van collega-fotograaf Saul Leiter, die oogt als een overjaarse Picasso met een kolenschephand voor zijn ene oog en zijn hoed als een mandje voor zich.

Tory Island, Ierland, 1995.Beeld Martine Franck / Magnum Photos

Naast die empathische invalshoek imponeert Francks uitgekiende oog voor compositie en geometrie. Zoals in de bijna iconische foto van desolate, gestileerde strandstoelen in een Club Méditerannée in Marokko uit 1976. Toch was schoonheidszoeker Franck ook een geëngageerde, activistische fotografe. Ga maar eens na hoeveel Franse betogingen, stakingen of feministische protestmarsen ze voor haar lens haalde. Franck registreerde feilloos veranderingen in het maatschappelijke weefsel. “Van je geboorte tot je dood is het leven niets anders dan een constante revolutie. Niets is permanent”, zei ze ooit. Ze gaf wel toe dat ze haar aangeboren verlegenheid moest overwinnen om zich in het straatgewoel te storten. 

Franck verdiepte zich verder in de uitsluiting van vrouwen, in Tibetaanse jonge monniken, boeddhisme of in vluchtelingen. Memorabel is ook de gruizige reeks met straatschoffies en inwoners van Tory Island voor de Ierse kust. “De camera is een soort barrière, een grens die je moet oversteken naar de andere kant. Dat kun je alleen maar door jezelf even te vergeten.”

Toch schuilt er onverhoeds milde humor in Francks foto’s, getuige de serie met betrapte, naar schilderijen turende mensen. En er is de beroemde foto met de schooljongens (‘Kinderbibliotheek’, 1965) op de wenteltrap die nog steeds een glimlach ontlokt. Dat speelse is ook verweven in haar vermaarde reeks over ouderlingen, Le Temps de Vieillir (1985). Franck wilde aandacht vragen voor de vereenzaming en het parkeren van hoogbejaarden buiten de samenleving. Ze viert de esthetiek van de rimpel én het verweerde gelaat. De hernieuwde actualiteit van de reeks hakt er diep in.

Tot 24.01.2020, www.fomu.be, Antwerpen. Ook de expo Lynne Cohen is pas geopend.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234