Maandag 28/09/2020

PortretLydia Chagoll

Lydia Chagoll (1931-2020) overleden na een druk, mooi en soms ook triestig leven

Lydia ChagollBeeld rv

Ze ontsnapte aan de nazi’s, overleefde de jappenkampen en maakte naam als danseres, choreografe, auteur en cineaste. Na een druk, mooi en soms ook triestig leven is Lydia Chagoll op 89-jarige leeftijd overleden.

“Ik heb een koffer vol miserie en een rugzak vol moet bloemen.” Zo verwoordde Chagoll het zelf toen ze een paar maanden geleden te gast was bij Wim Helsen in het Canvas-programma Winteruur. Bagage die ze opbouwde tijdens een leven dat ze omschreef als ‘druk, mooi en soms ook triestig’. Ze stierf op 23 juni al, maar het nieuws  van haar overlijden werd op haar eigen vraag nu pas bekendgemaakt. 

Chagoll wordt in 1931 in de buurt van Den Haag geboren als Lydia Aldewereld, de jongste dochter in een Nederlands-Joods gezin. Een paar maanden later verhuist het gezin uit praktische overwegingen naar Brussel. Vader Aldewereld is uitgever van een links weekblad en Brussel ligt perfect in het midden tussen zijn bureau in Nederland en dat in Frankrijk. Maar wanneer de nazi’s hun veroveringstocht doorheen Europa starten, slaat het gezin op de vlucht. Eerst richting Frankrijk. Vandaar gaat het naar Spanje, Portugal, Mozambique en Zuid-Afrika. Om uiteindelijk in Nederlands-Indië in de concentratiekampen terecht te komen die de Japanse bezetter daar oprichtte. 

Een verschrikking die uiteindelijk zes jaar en zes maanden duurt en voor altijd een stempel op Chagolls leven zal drukken. Ondanks – of misschien net door – de gigantische impact waren de zogenaamde Jappenkampen een onderwerp waar Chagoll liever omheen fietste. “Daar kan je niet over spreken”, vertelde ze in een interview met De Standaard. “Wat ga ik nu vertellen dat we honger hadden? Mensen kunnen zich niet indenken wat honger is. Ik zeg altijd: ‘Het was geen Club Med, oké. En schluss damit!’”. 

Ook toen filosofe Alicja Gescinska tijdens de opnames voor het Canvas-programma Wanderlust Chagoll naar die periode in de kampen vroeg, kwam er geen antwoord. “Ze liet een lange stilte vallen, om vervolgens te zeggen: ‘Laten we over iets anders praten, zoeteke...’”, vertelt ze. “Het was een wonde die ze niet opnieuw wou openrijten. Dat begreep ik ook. Lydia wou zich niet door haar trauma’s laten verzwelgen. Wij hebben het vaak over carpe diem en hoe we de dag willen plukken om dan toch maar weer gewoon in de zetel te gaan zitten. Lydia bracht dat motto in de praktijk. Natuurlijk had ze haar spoken en haar demonen. Maar die hebben haar niet belet haar passies te volgen.” 

Een van die passies was dans. Het was Chagolls manier om zich zonder woorden te uiten. En bovendien een effectief middel tegen de rugpijn waar ze door de zware arbeid in de kampen last van had. “Ik vond dansen zalig”, vertelde ze aan het Brusselse stadsmagazine Bruzz. “Ik vond het zalig om op de scène te staan en te bewegen op muziek.” Het was ook dankzij die dans dat ze vervelde van Lydia Aldewereld naar Lydia Chagoll. Haar nieuwe familienaam was een eerbetoon aan de Pools-Joodse danseres Chaja Goldstein, die destijds haar grote voorbeeld was. Dat die nieuwe naam uitgesproken Joods klonk, zag Chagoll als een voordeel. Het zorgde ervoor dat geen enkele antisemiet het in zijn of haar hoofd zou halen een kaartje voor een van haar optredens te kopen.

Lydia Chagoll in 'Winteruur'Beeld vrt

Chagoll wou haar liefde voor dans niet alleen met het publiek delen. Ze zette ook haar schouders onder de professionalisering van de dansopleidingen. Ze ijverde voor een nationale balletschool en richtte toen die er niet kwam het Ballet Lydia Chagoll op, een rondreizend gezelschap dat zich zowel tot volwassenen, adolescenten als kinderen richtte. 

Vanaf de jaren zestig trad Chagoll ook als auteur op de voorgrond. Ze schrijft over ballet, de Tweede Wereldoorlog en kinderrechten. Haar leven neemt nog maar eens een andere wending wanneer ze cineast Frans Buyens leert kennen. Hij komt haar choreografieën op beeld vastleggen, de twee worden een koppel en Buyens motiveert haar om zelf achter de camera te gaan staan. “Ik vroeg Frans om een film te maken over kinderen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij haalde twee glazen en een fles whisky boven en zei dat ik die film zelf moest maken.” In naam van de Führer, de documentaire die uit dat gesprek voortvloeit, zou internationaal hoge ogen gooien. 

Buyens en Chagoll staan ook samen op de set. Voor Minder dood dan de andere  bijvoorbeeld, een baanbrekende film over waardig sterven met Dora Van der Groen en Senne Rouffaer in de hoofdrollen. Het uitgesproken engagement dat uit haar werk spreekt levert haar in 1999 de titel van doctor honoris causa aan de VUB op. Hoewel de dood van Buyens, in 2004, haar zwaar valt, blijft ze films maken. In Ma Bister vertelt ze over de vervolging van de Sinti en Roma-zigeuners door de nazi’s. Drie jaar geleden volgt haar laatste film over de schilder Felix Nussbaum die in Auschwitz om het leven kwam. 

Dat ze tot op hoge leeftijd aan de slag bleef, verwondert Christophe Busch niet. De voormalig directeur van de Dossin-kazerne werkte de voorbije jaren geregeld met Chagoll samen. “Lydia dacht goed over de dingen na, had een uitgesproken mening en wou die voluit verkondigen. Haar boeken en films gaven haar de kans om dat te doen.” Ideeën had ze genoeg, tijd was er altijd te kort. “Lydia wou dat de dingen vooruitgingen. Tijdens een van onze laatste ontmoetingen foeterde ze over een verkeersboete die ze had gekregen. Toen ik haar vroeg wat ze had mispeuterd, bleek ze ’s nachts op weg naar huis na een zoveelste voordracht met 160 kilometer per uur geflitst te zijn.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234