Vrijdag 18/10/2019

Expo

Luc Tuymans haalt twee Caravaggio’s naar Antwerpen

'Five Car Stud' van Edward en Nancy Kienholz Beeld rv

Antwerpen viert Rubens met een barokjaar. Kers op de taart is de tentoonstelling Sanguine/Bloedrood, gecureerd door Luc Tuymans. Hij slaagde erin twee Caravaggio’s naar het M HKA te halen, waar ze geconfronteerd worden met zorgvuldig geselecteerd en ijzersterk hedendaags werk. “Want de dreiging en het geweld van de barok zijn zeer actueel.”

Op de Gedempte Zuiderdokken staat een grote tent. Binnenin is het donker en drukkend warm. In het midden: een groep blanke mannen met maskers, belicht door de koplampen van vijf auto’s die er in een cirkel onheilspellend rond staan. Op de tonen van blues uit het diepe Zuiden van de VS castreren ze een zwarte man omdat hij een affaire zou hebben met een blanke vrouw. Zij zit wanhopig huilend in een van de wagens, het gezicht afgewend van de gruwelijke scène. Een werk dat, bijna een halve eeuw nadat het gemaakt werd, nog steeds aankomt als een mokerslag.

Five Car Stud van Edward en Nancy Kienholz was – samen met Caravaggio’s David met het hoofd van Goliath – het eerste werk dat in me opkwam, toen ik nadacht over een tentoonstelling over barok”, zegt Luc Tuymans. De installatie is een aanklacht tegen geweld en racisme die in 1972 voor het eerst getoond werd op Documenta in Kassel. Het kunstenaarskoppel kreeg doodsbedreigingen en het werk werd gevandaliseerd. Daarna verdween het voor veertig jaar spoorloos in een Japanse privéverzameling. Tot het plots weer opdook en aangekocht werd door de Prada Foundation in Milaan, waar Tuymans het werk voor het eerst zag.

“Het deed me onmiddellijk denken aan El tres de mayo van Goya, die voor het eerst zo’n brutale executie op doek zette. Kienholz doet hetzelfde, maar dan in 3D. Het is een heel indringend werk, zeker nu het voor het eerst opnieuw in zijn oorspronkelijke vorm, een tent, wordt getoond. Dat is een echte primeur.”

Passie

Het aangrijpende beeld van Five Car Stud wilde Tuymans confronteren met David met het hoofd van Goliath van Caravaggio. “De dramatiek, de catharsis en de overweldiging van Kienholz zitten allemaal in de barok.” Het beroemde doek van de Italiaanse barokschilder reist niet van de Villa Borghese in Rome naar Antwerpen wegens te kwetsbaar, maar Tuymans ging het filmen en projecteert het op de gevel van het M HKA, recht boven de ingang. Twee andere Caravaggio’s komen wel naar België. “Een reusachtige overwinning, omdat ik daarmee aantoon dat je het allemaal voor elkaar krijgt als je de juiste inzet en passie hebt.”

'In Flanders' Fields' van Berlinde De Bruyckere Beeld rv

Eén Caravaggio zal pas eind juni arriveren, maar La Flagellazione di Cristo hangt al op zijn plaats, in de rotonde van het museum. “Zo trek ik een parallel tussen Caravaggio en de ronde tent van Kienholz.” Tuymans legt overal verbanden tussen de werken. In de ruimte naast de rotonde zijn de opgezette paarden van Berlinde De Bruyckere’s In Flanders Fields te zien. “Ik wilde ze combineren: vanuit het juiste standpunt krijg je een prachtige doorkijk naar de Caravaggio. Samen functioneren de werken zeer goed.”

Hamburger

Een constante doorheen Sanguine/Bloedrood is de intensiteit. “Barok had lang een negatieve bijklank. De stijl werd geassocieerd met overdaad, met bombastische kunst. Wat mij interesseert, is dat het de eerste geglobaliseerde kunststroming is. De barok was het begin van een nieuw beelddenken, kunst moest dynamisch, groots en overweldigend worden. Maar hoewel ik kunstgeschiedenis heb gestudeerd, is dit geen kunsthistorische tentoonstelling. Het is gewoon mijn visie op barok, een interpretatie. Ik wil de bezoeker de mogelijkheid geven om een ervaring te beleven en om hedendaagse kunst anders te bekijken. Niet drempelverlagend, dat is zever, maar in een context. Ik toon visuele links met de barok, dus je kunt als kijker niet anders dan toegeven dat hedendaagse kunst diepe wortels heeft.”

Zo komt het dat er, behalve schetsen van Rubens en werk van Zurbarán, Jordaens en van Dyck, ook namen als On Kawara, Bruce Nauman en Michaël Borremans de expo sieren. Tuymans laat twee schetsen van Rubens de confrontatie aangaan met een werk van Jack Whitten. “Ik wilde absoluut de hand van Rubens in de tentoonstelling. Bij schetsen weet je zeker dat hij ze zelf heeft gemaakt. Het monumentale werk van Jack Whitten weerspiegelt op een bepaalde manier de concentrische beweging uit de schetsen van Rubens.”

Een beetje verder hangt een gigantisch, hyperrealistisch schilderij van een hamburger van Mike Bouchet, als een hedendaags vanitas. Ook opmerkelijk: De Kauwgumballenboom, een groot werk van Dennis Tyfus, niet meteen de eerste naam waaraan je denkt bij barok. “Zijn werk heb ik gekozen vanwege de intrinsieke overdaad, die ook in de kleur, een soort fluogeel, zit. Bovendien heeft het werk een enorme impact. Dennis Tyfus zal trouwens meegaan naar Milaan wanneer we met deze tentoonstelling naar de Prada Foundation doorreizen. Hij zal er No Choice tattoos (tatoeages waarbij de getatoeëerde geen zeggenschap heeft over de aard van de afbeelding, JVB) zetten.”

Sanguine/Bloedrood is een gelaagde titel. Het is een typische barokkleur, en bovendien is sanguine een kunsttechniek. “Bij Rubens is rood een kleur, bij Caravaggio wordt het bloed. Ik wil geen waardeoordeel vellen, maar persoonlijk voel ik me meer aangetrokken tot de donkere kant van de barok met kunstenaars als Caravaggio, Velazquez en Zurbarán. Het extreme realisme van Caravaggio is nog zeer actueel. Het choqueert nu nog als je het in een kerk ziet hangen.”

Sanguine/Bloedrood, 1 juni-16 september, M HKA, muhka.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234