Donderdag 12/12/2019

Abstracte kunst

Luc Tuymans cureert 'The Gap': "Deze expo is een daad van verzet"

Luc Tuymans Beeld Jonas Lampens

Nederigheid en ijdelheid, woede en liefde, ijskoud intellect. Als Luc Tuymans je rondleidt door een door hem gecureerde tentoonstelling van Belgische abstracte kunst, krijg je het allemaal rauw op het bord. 'Ik moet scherp blijven. En hopen dat ik niet vroegtijdig dementeer.'

Begin september vorig jaar opende in de Londense stichting voor actuele kunst Parasol Unit een tentoonstelling van Belgische abstracte kunst. De expo heetteThe Gap, de curator was Luc Tuymans, en de reacties waren niet zelden euforisch.

Ga maar na op de site vanThe Guardian, de Britse kwaliteitskrant. Je leest er het ene superlatief na het andere, en je leest er ook de conclusie dat ons land toch op minstens één vlak niet heeft gefaald.

"It feels like a good country for old and young artists",staat er.

Of de curator zich zelf in dat oordeel kon vinden, is eerder twijfelachtig. Precies naar aanleiding van deze tentoonstelling had Tuymans aangeklaagd dat wij Belgen blijkbaar een Londense stichting nodig hadden om onze eigen meesters te (her)ontdekken.

Nu het M HKA de expo - onder dezelfde naam, maar met andere werken - heeft geadopteerd, wil Tuymans die kritiek van toen graag wat temperen.

Maar of dit land werkelijk goed is voor zijn artiesten?

Amper zijn we in het M HKA gearriveerd, of de kunstenaar/curator trakteert ons op een tirade aan het adres van politiek en media, die hij "grenzeloos populisme" verwijt. Hij heeft het over afnemende aandacht en investeringen in kunst en cultuur, en - misschien wel omgekeerd evenredig daarmee - de toename van wapens in het straatbeeld. Tuymans verbergt zijn cynisme niet. "Misschien moeten we maar meteen oproepen tot algehele bewapening. Dan gaan we dat, gezien mijn verleden(Tuy-mans was ooit buitenwipper, JDP),uiteindelijk wel winnen, uiteraard. Maar wat wou u precies van mij weten?"

Iets over deze expo, misschien. Tuymans zegt dat hij metThe Gapiets wilde doen "wat een museum eigenlijk uit zichzelf zou moeten doen: het geheugen aanspreken, in plaats van enkel bezig te zijn met het actuele. Met deze tentoonstelling probeer ik de aandacht te vestigen op een generatie die door omstandigheden in de vergetelheid is geraakt. Die veronachtzaming heeft veel te maken met de naoorlogse context waarin kunstenaars als Gaston Bertrand en Jef Verheyen opereerden. Deze generatie heeft zich vooral op Parijs, Italië en Duitsland gericht, terwijl het epicentrum van de beeldende kunst toen volop aan het verschuiven was naar Engeland en vooral Amerika, de winnaars van de Tweede Wereldoorlog."

Beeld © Jonas Lampens

Lucht

Het mag duidelijk zijn: Tuymans heeft zich in deze expo beperkt tot de Bel-gen. Dat lijkt een vreemd selectiecriterium, want waarom zou de abstractie in België verschillend zijn van de ab-stractie in bijvoorbeeld de Angelsak-sische wereld? Tuymans laat het ons - streng docerend - zien tijdens een korte rondleiding.

"De Belgen", stelt hij, "vertrekken vanuit de realiteit. Het is nooit dogmatische abstractie, en het is bijvoorbeeld ook iets heel anders dan de Amerikaanse abstractie, met een figuur als Mark Rothko, en zijn idee dat je moest huilen voor een schilderij. Dat is bij de Belgen compleet afwezig. Altijd opnieuw vertrekt het van iets reëels." Om zijn punt te maken toont Tuymans twee werken die de leek misschien wel als "dogmatisch abstract" zou durven betitelen. Het eerste is van Jef Verheyen, ooit een sleutelfiguur in de Belgische kunstscene, en heetMorgen. Het werk dateert uit 1965, en het is het eerste wat je op deze expo ziet: een lichtblauwe cirkel, gevangen in een donkerblauw kader.

Maar de band met het reële?Mor-genverbeeldt de lucht, zegt Tuymans. Hij wijst erop dat die realiteitMorgenverbindt met nieuw werk van de nog jonge Pieter Vermeersch, waarop "vanuit een heel andere invalshoek" opnieuw die lucht wordt afgebeeld.

Tuymans trakteert ons, enkele staties verder in deze rondleiding, op een citaat uit de catalogus die nog moet verschijnen."Of course it's abstract art, because Belgium is abstract."

Het is een geestige, maar ook wel wat dwaze veralgemening, die misschien ook wel iets zegt over de zin en de onzin van het etiket 'abstract'.

"Ik heb het daar altijd lastig mee gehad", zegt Tuymans. "Want wanneer is een werk figuratief, en wanneer abstract? Als u, zoals ik ooit heb gedaan, op een zondagochtend totaal bezopen het Antwerpse Museum voor Schone Kunsten bezoekt, wordt alles wat je daar ziet plots abstract."

Er is, met andere woorden, geen wezenlijk verschil? Misschien toch wel, aldus onze gids. "Abstractie heeft, naar mijn idee, een grotere emotieve kant dan figuratie. Misschien is de figuratie zelfs abstracter dan de abstractie, en is de figuratie om die reden minder eerlijk."

Mogelijk zegt Tuymans hier iets over zijn eigen werk. De kunstenaar staat bekend als een figuratief schilder. Ter-wijl je - denk aan zijnBloodstains- toch soms de titel van het werk nodig hebt om te weten wat er precies is afgebeeld. Tuymans spreekt dat niet tegen. Zijn werk kun je inderdaad ook abstract noemen. Maar of het daarom ook een plek in zijn eigen expo had verdiend? "Het had wel gekund, maar ik zou niet goed weten wat dat, behalve mijn eigen ijdelheid, aan deze tentoonstelling zou hebben toegevoegd."

Tuymans cureert tegenwoordig wel vaker exposities. Zo is er in Londen vanaf oktober een door hem samengestelde Ensor-tentoonstelling.

Een verband tussen zijn werk als kunstenaar en dat van de curator is er volgens hem niet. "Ik zie het eerder als een soort vakantie van mijn kunstenaarschap. Mijn eerste tentoonstelling als curator wasTrouble spot.painting, in 1999, samen met Narcisse Tordoir, toevallig ook in het M HKA. Ik herinner me nog hoe weResonancevan Yves Klein uitpakten, en dat werk dan naast dat van Roger Daniels en Roger Raveel hebben gehangen. Dat gaf toch wel een serieuze kick.

"Dat curatorschap moet u toch vooral zien als een daad van dienstbaarheid en waardering voor de kunst. In het geval van de abstracten speelt zeker ook mee dat nogal wat werk in mijn ogen ondergewaardeerd is. Kunstenaars als Walter Leblanc of Gaston Betrand dreigen vandaag compleet te worden vergeten, terwijl ze toch de voorbode vormen van onze naoorlogse avantgarde."

Dienstbaarheid aan de kunst. Het zou ook wel eens een van de redenen kunnen zijn waarom Luc Tuymans geregeld opduikt in populaire tv-programma's. Zelf noemt hij het een vorm van burgerzin. "Misschien is het zelfs een vorm van weerstand. Als ik het niet doe, schiet er niet zo veel meer over. Want de pijnlijke realiteit is natuurlijk dat er in het Vlaanderen van nu geen plaats meer is voor een ernstig gesprek over kunst. De enige aandacht die er nog is, gaat naar de nevenverschijnselen. Het geld, deauction houses. Hier is een grote leemte ontstaan, eengap. Deze tentoonstelling kun je dan ook zien als een daad van verzet, een poging om iets wat genadeloos uit beeld verdwijnt weer op de voorgrond te zetten."

Timothy Segers,Utop 3D nr. 2(2015) Beeld © Jonas Lampens

Churchill

De beeldende kunst heeft niet alleen een probleem met de media. De subsidies krimpen, misschien wel samen met het draagvlak. Net op de dag van onze ontmoeting verscheen inDe Tijdeen opiniestuk waarin econoom en filosoof Andreas Tirez nieuwe argumenten aandraagt voor de afschaffing van cultuursubsidies. Zijn redenering: subsidiegeld zorgt voor een mattheuseffect, omdat het gaat naar instellingen die voornamelijk gefrequenteerd worden door de elite. Tuymans noemt het een "zeer gevaarlijke" redenering. "Churchill heeft ooit de oorlog met het nazisme aangebonden omdat hij onze cultuur van de barbarij wou redden. Tot vandaag is die cultuur de ruggengraat van onze beschaving.

"Zelfs puur economisch bekeken zijn subsidies goede investeringen. Europa heeft geen grondstoffen. wél kunst en cultuur. Bovendien maken die subsidies een extreem klein deel van de begroting uit dat - denk alleen aan toerisme - extreem veel opbrengt. De lezer mag ook weten dat ik zelf tussen de 1,5 en 2 miljoen euro bijdraag voor de sociale zekerheid van de man in de straat. Ik wil maar zeggen: dat discours is, behalve van de pot gerukt, ook ronduit schandelijk.

"Tegelijk besef ik dat wij, verplicht zijn om nieuwe bronnen aan te boren. Ik heb het dan over het Amerikaanse systeem, defoundationsdie gefinancierd worden door grotebrands. Natuurlijk houdt dat een gevaar in. Als je het volledig in die handen legt, kan een klei-ne elite in haar eentje bepalen wat waarde is. Ík pleit voor een mengvorm, een huwelijk tussen privé en overheid. Daar moet heel dringend werk van worden gemaakt, zoniet dreigt een grote ramp."

Uiterst rechts: Morgen(1965) van Jef Verheyen. Links:achteraan tegen de muur Untitled(2015) van Pieter Vermeersch. Tuymans: 'Beide werken verbeelden de lucht, maar vanuit een heel andere invalshoek.' Beeld Jonas Lampens

Denkende schilder

Straks komt Luc Tuymans ook nog met nieuw eigen werk. In mei stelt hij dat tentoon in New York, en er komt, later dit jaar ook nog een expo in zijn Antwerpse galerie Zeno X. Stoppen op een hoogtepunt blijkt geen optie. "Het is, misschien wel in de eerste plaats, een kwestie van innerlijke drang. Al speelt ook wel het idee van delegacy. Ik ben er heilig van overtuigd dat je die, anders dan in de tijd van Velázquez, nu al moet maken. En daarnaast is het natuurlijk vooral een kwestie van scherp blijven. En hopen dat ik niet vroegtijdig dementeer."

Meer dan een keer heeft Luc Tuy-mans het al gezegd: niet het schilderen zelf is tijdrovend. Eén schilderij kost hem hoogstens een dag. Wat tijd kost, is het denkwerk vooraf.

"Dat denken is misschien ook wel de essentie. Op Sint-Lukas had ik een leraar, een een gefustreerde kunstenaar eigenlijk, maar hij heeft wel iets gezegd wat ik nooit zal vergeten: 'Schilderen is een manier van denken.' Zeker binnen het idee van de abstractie is dat een juiste stelregel."

Tuymans, de denkende schilder. De vraag rijst wat hij denkt bij het nu: terreur, vluchtelingen, polarisering. Sijpelt dat allemaal door in zijn werk? De kunstenaar Ai Weiwei ging op het strand van het Griekse eiland Lesbos in dezelfde houding liggen als het verdronken kind Aylan. Voelt de denkende schilder Tuymans, in navolging van zijn kunstbroeder, de aandrang om een statement te maken?

"Wij beleven een identiteitscrisis", zegt Tuymans. "Er is de tanende solidariteit, en er is geweld, dat compleetat randomis. Zo'n crisis heeft, onbewust of niet, een invloed op iedereen, dus ook op een kunstenaar. Maar de relatie is natuurlijk niet zo direct.

"Ik denk dat Ai Weiwei verwarring probeert te stichten tussen het leven en de kunst. Dat hij onderzoekt in hoeverre je van leven kunst kunt ma-ken, en omgekeerd. Ik heb die toenadering of zelfs gelijkschakeling altijd problematisch gevonden. Kunst wordt zo heel snel pamflet, een politiek statement dat aan meerduidigheid verliest. En laat kunst nu zowat de enige plek zijn waar de meerduidigheid nog haar plaats heeft."

Ongewild komen we zo alsnog bijA Belgian Politicianuit, zijn portret van Jean-Marie Dedecker dat zo fel besproken werd vanwege al dan niet vermeend plagiaat. Of dat portret niet in de eerste plaats een politiek statement was? Tuymans zegt nee, zijn antwoord zou je desgewenst ook kunnen lezen als een antwoord op de vraag naar plagiaat. "Het verschil zit in de afstand. Tussen het persbeeld en het schilderij zit anderhalf jaar tijd. Het persbeeld heb ik gefotografeerd met een iPhone, opgeslagen en vervolgens uitgeprint. En er is ook de titel. Het werk heet niet Jean-Marie Dedecker. Het isA Belgian Politician. In een eerste lezing kun je zeggen dat dit gaat over het failliet van een partij die zich vereenzelvigd heeft met één politicus. Maar er is ook een diepere, universele laag: in wezen heb ik hier iets willen vertellen over de volledige desintegratie van een persoon."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234