Zondag 29/01/2023

TentoonstellingLisette Model

Lisette Model, een mensenbetrapper pur sang

De blik van Lisette Model (1901-1983) is vaak ongenaakbaar. Toch is de faam van de Amerikaanse fotografe niet zo groot als die van pakweg Diane Arbus, aan wie ze lesgaf. In het Musée de la Photographie te Charleroi is haar oeuvre nu in al zijn schakeringen te bewonderen.

Dirk Leyman

Resoluut modern en radicaal subjectief. Zo zou je de werkwijze van Lisette Model kunnen typeren, voor wie de straat en de openbare ruimte haar favoriete fotografische speeltuin was. De in Wenen als Lisette Stern geboren Joodse fotografe stapte vanaf de jaren dertig af van de klassieke gezichtspunten en deed niets liever dan toevallige voorbijgangers in hun hemd zetten. Vies van enig effectbejag én een toefje dramatiek was ze allerminst.“Don’t shoot till the subject hits you in the pit of your stomach”, zo luidde niet toevallig een van haar favoriete uitspraken. Model werkte vaak met flits en hanteerde kikkerperspectieven, waarmee ze onze tweebenige soortgenoten niet al te flatteus bejegende.

Neem nu haar serie over de Promenade des Anglais te Nice, die ze in 1934 maakte met haar Rolleiflex en later een onderkomen mee kreeg in het linkse blad Regards, meteen haar eerste adelbriefje. Een vileine glimlach valt niet te onderdrukken bij de flora en fauna die ze er aantreft, en waarin ze bijvoorbeeld de corpulentie én uitdossingen van de Rivièragangers nogal uitvergroot. Telkens geeft Model haar beelden een schalks karikaturaal tintje mee.

New York

Toen zij in 1938 voor het opkomende fascisme in Europa naar Amerika vluchtte samen met haar man (de Russische schilder Evsa Model), leek ze zich als een vis in het water te voelen in het New Yorkse stadsrumoer. Daar kocht het Museum of Modern Art (MoMA) al meteen haar foto’s uit 1940. Ze kon aan de slag voor het prestigieuze tijdschrift Harper’s Bazaar en sloot vriendschappen met Berenice Abbott en Edward Steichen.

Haar iconische beeld van een wijdbeens badende vrouw op Coney Island (waar ze graag rondhing) is een toonbeeld van bodypositivity avant la lettre – het wordt dan ook groot uitgespeeld als blikvanger én binnenkomer van de tentoonstelling. Het is haar beroemdste foto, net als de verfrommelde dame met de voile en de neergetrokken mondhoeken.

De expo in Charleroi – met ruim 150 werken – kreeg een aangename thematische structuur, en de contrasterende blauwe borden waarop de fotokaders zijn aangebracht, verhevigen de beleving. Je wandelt langs categorieën als ‘jazz’, ‘running legs’, ‘circus’ of ‘reflections’, vibrerende foto’s waar het ongepolijste leven eruit springt. Steeds weer richt Model haar vizier op passanten of gaat ze snuisteren in hotellobby’s of bars.

Model was een mensenbetrapper pur sang: vrouwelijke operabezoekers in bont, de berooide bewoners van New Yorks Lower East Side, clochards in Parijs: alle rangen en standen haalde ze onbeschaamd voor de lens. Of je had de hermafrodiete Albert-Alberta in Hubert’s Flea Circus en het vaste cliënteel van Sammy’s bar, een nachtclub in de Bowery. Maar meedogenloos en ongenaakbaar was haar blik ongetwijfeld. Toch behouden haar beelden ook iets sympathiek ontwapenends, met haar voorkeur voor excentriekelingen en gegroefde, verweerde tronies. “It’s the surface I’m interested in, because the surface is the inside”, vond Model.

Straatfotografie

Galeriehouder Baudouin Lebon, die de artistieke nalatenschap van Model beheert, beschouwt haar ook als een van de uitdrukkelijke voorlopers van de straatfotografie. “Historische objectiviteit bewijst dat zij de eerste was die zich interesseerde voor de borden en neonlichten van New York City, terwijl zij een van de zeldzame fotografen was die toen mensen, rijk en arm, zonder blikken of blozen in beeld bracht”, zo vertelde hij in de Waalse krant L’Avenir.

Inderdaad jongleerde ze vaak met lichtinval in etalages of op winkelpuien en uithangborden. Maar toch zie je op de expo snel wat haar fort is: het compositorisch vernuft waarmee ze de mens op zijn zwakke, vrolijke of ongedwongen momenten vastlegt. Haar invloed op fotografen als Anders Petersen en Christer Strömholm is aanzienlijk. Minder onderscheidend zijn haar portretten van bekende figuren zoals Georges Simenon en Jean Gabin, die wat routineus ogen. In de verrassende reeks Venezuela (1954) speelt ze dan weer volop met geometrie.

Waren Models gloriejaren de jaren veertig en begin jaren vijftig? Wellicht. Want vanaf 1954 had de FBI het op haar gemunt. Op het hoogtepunt van het McCarthy-tijdperk werd ze communistische sympathieën aangewreven, onder meer door haar publicatie twintig jaar eerder in een Frans communistisch tijdschrift en haar lidmaatschap van de sociaal-geëngageerde Photo League. De FBI ondervroeg haar, ze kwam uiteindelijk op de zwarte lijst van de Amerikaanse autoriteiten terecht. Dat gaf een flinke deuk aan haar artistieke faam en expositiemogelijkheden.

Model koos op dat moment voor het kunstonderwijs, te meer omdat ze uitstekende educatieve kwaliteiten tentoonspreidde. In 1951 werd ze benoemd als professor aan de New School for Social Research van Columbia University (New York). “Fotografeer met je gevoel”, zo gaf ze haar studenten mee toen ze met hen de straten van The Big Apple doorkruiste. En je merkt hoe ze haar onbeschaamde blik meegaf aan vooral Diane Arbus, Rosalind Solomon, Bruce Weber of Larry Fink.

Deze expo van Model past in een reeks over Amerikaanse fotografie die het Musée de la Photographie in Charleroi opzet. Eerder kwam al onder meer Leonard Freed, Garry Winogrand, Weegee en Robert Frank aan bod. Dat Lisette Model nu ook in deze galerij plaatsneemt, is een logische daad van eerherstel.

Lisette Model, Musée de la Photographie, Charleroi, tot 22 januari 2023, www.museephoto.be

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234