Maandag 18/10/2021

In memoriam

Levenslange veellezer Wim Brands stelde altijd de juiste vragen

Aan zijn boekentafel, tien jaar geleden. Brands kwam uit een totaal ongeletterd milieu. Beeld Freek van Asperen / belga
Aan zijn boekentafel, tien jaar geleden. Brands kwam uit een totaal ongeletterd milieu.Beeld Freek van Asperen / belga

De Nederlandse literaire wereld blijft beduusd achter na de dood van Wim Brands. De interviewer van het tv-programma VPRO boeken stapte op 57-jarige leeftijd uit het leven.

`Vaarwel Wim Brands. Los van zijn dichterschap, was hij de laatste die op tv empathische, literair interviews van niveau voerde', zo schreef Vrij Nederland-literair criticus Jeroen Vullings op Twitter. En ook thrillerschrijfster Esther Verhoef is in diepe rouw gedompeld: 'Wat droevig. Zeldzaam empathische, wijze man. Oprecht geïnteresseerd in de ander. Groot gemis. Sterkte aan de nabestaanden.'

Minzaamheid en inlevingsvermogen, het zijn woorden die in de massale stroom eerbetuigingen op Facebook voortdurend terugkomen, net als 'joviaal' en 'eerlijk'. 'Wim zei vaak: het komt allemaal goed', noteert dichter Erik Lindner.

Vooral in de schrijverswereld is het verdriet over de totaal onverwachte dood van Wim Brands immens. Via zijn wekelijks programma VPRO boeken kreeg hij sinds 2005 dan ook ongeveer half pennevoerend Nederland (en af en toe ook Vlaanderen) over de vloer.

Met dank aan zijn bedachtzame interviewstijl, onderstut door een brede parate literaire kennis, was zijn programma zo ongeveer het laatste baken van sobere en hoogwaardige boekentelevisie in Nederland. Een schrijver kreeg er royaal de kans om uit te praten. Het format was eenvoudig: één of twee auteurs in een vrijwel kaal, zelfs tikje belegen decor, rustig converserend met Brands over hun nieuwste boek.

Bovendien omlijstte Brands zijn programma met welgekozen en smaakvolle boekentips. 'Ik zal niet de enige schrijver zijn die ernaar uitzag in Wims tv-programma te verschijnen', bedenkt Jamal Ouariachi in een in memoriam op zijn website. 'Voor de verkoopcijfers hoop je op De wereld draait door. Voor een diepere uitwisseling over literatuur wil je naar Wim Brands. (...) Wim was er niet op uit zijn gasten te ontmaskeren. Wel wilde hij weten wie ze waren en hoe ze hun ambacht aanpakten, van het eerste prille idee tot en met het voltooide kunstwerk. (...) Brands stelde de juiste vragen.'

'Terug in september'

Maar in maart 2016 sputterde de motor van de hyperactieve Brands, met zijn rijzige, kaarsrechte gestalte en sierlijke grijze lokken niet weg te denken uit het Amsterdamse literaire circuit. Het veelgevraagd jurylid (hij zetelde in de Gouden Boekenuil en zat in de jury van de ECI Literatuurprijs) blies diverse lezingen, engagementen en schrijfcursussen af.

Verontrustender was dat hij vanwege 'gezondheidsproblemen' ook tijdelijk van het scherm verdween en zijn zo geliefde eigen programma niet meer kon bolwerken. Compagnon de route Jeroen van Kan verving Brands tot minstens september.

Tot er maandagavond een persbericht van de VPRO binnenliep met schokkende woorden van hoofdredactrice Karen de Bok. 'Onze dierbare boekenman en mooie dichter Wim Brands had onlangs een pauze moeten inlassen: rust. Wij zagen uit naar zijn terugkeer. Maar hij keert niet terug. Wim kampte sinds kort met een depressie die hem totaal onverwacht naar een zelf gekozen einde dreef. De VPRO en literatuurminnend Nederland zullen hem verschrikkelijk missen.'

Ongeletterd milieu

Hoewel zijn ster sinds zijn boekenprogramma ook in Vlaanderen flink was gerezen, maakte hij Brands sinds de jaren 80 diverse VPRO-radio-uitzendingen. Literatuur en filosofie stonden daarbij centraal. Samen met Wim Noordhoek was hij bijvoorbeeld de oprichter van het programma De avonden. Geruime tijd presenteerde hij op Radio 1 het wekelijkse, drie uur durende interviewprogramma Brands met boeken.

Brands, geboren in Brummen op 29 maart 1959, kreeg de literatuur geenszins met de paplepel binnen. "We hadden geen boeken thuis, ik kom uit een totaal ongeletterd milieu", zei hij eens in een interview. "Ik ben zelf al lezend in andere werelden terechtgekomen. Ik had een paar docenten die boeken voor mij meenamen en ik ging veel naar de bibliotheek. Op jonge leeftijd las ik Jan Wolkers. Een nog grotere indruk maakte Gerard Reve met Nader tot u en Op weg naar het einde.

"Ik weet nog dat ik met mijn ouders met vakantie naar Schoorl ging, ik had de boeken van Reve bij me. Daar begon iemand tot mij te spreken. Ik hoorde een ongekende stem, die sensatie heeft mij tot een levenslange veellezer gemaakt."

Zo vader, zo zoon

Brands startte zijn journalistieke loopbaan bij het Leidsch Dagblad. Als dichter was hij er vroeg bij: op 19-jarige leeftijd verscheen er poëzie van hem in het Hollands Maandblad, waarna ettelijke dichtbundels volgden.

Over zijn laatste bundel 's Middags zwem ik in de Noordzee (2014) schreef Vrij Nederland: 'De taal van Wim Brands de dichter is als van Wim Brands de interviewer: helder, belangstellend, menselijk (...) dwars tegen alle ironische, afstandelijke of hermetische mode in.'

Enig debat veroorzaakte hij in 2015 met zijn bloemlezing van Vlaamse en Nederlandse schrijvers van het nieuwe millennium, zestig auteurs die vanaf 2000 zijn gedebuteerd. Hij noemde het "een momentopname van een enthousiasteling" en "een leesbevorderaar".

Onlangs verscheen nog het met Jeroen van Kan geschreven boek Nederland. Een objectief zelfportret in 51 voorwerpen, over typisch Nederlandse objecten als de kaasschaaf, de kruimeldief, het washandje en de bierfiets. Nu vervoegt Brands helaas een illuster rijtje recente mannelijke zelfmoordenaars in de Nederlandse literatuur onder wie Anil Ramdas, Nanne Tepper en Joost Zwagerman.

Morbide detail: ook de vader van Brands benam zichzelf van het leven. In een interview in HP/De Tijd getuigde de zoon: 'Ik huilde voor het laatst in 2002, toen mijn vader zelfmoord pleegde. Hij was een sombere, eenzelvige man, en het heeft me heel wat moeite gekost die genen op non-actief te stellen.'

Quod non, zo bleek eergisteren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234