Maandag 08/08/2022

AchtergrondDocumentaires

Lawine aan podcasts en series: de ontembare fascinatie voor true crime uitgelegd

Docu’s en podcasts over waargebeurde moordverhalen waren nog nooit zo succesvol. Beeld rv
Docu’s en podcasts over waargebeurde moordverhalen waren nog nooit zo succesvol.Beeld rv

Met True Crime Belgium zet nu ook Streamz volop in op documentaires over waargebeurde moordverhalen, nadat het genre de laatste jaren streamingdiensten en podcastkanalen overstelpt. Waarom is misdaad in de mode? Maakt dat ons pervers?

Elmo Lê van

Bij de lancering van Serial in 2014 werd de podcast waarin onderzoeksjournalist Sarah Koenig zich tot 2018 over waargebeurde moordzaken boog in geen tijd 5 miljoen keer beluisterd via iTunes. Serial zette zo een medium dat in de kinderschoenen stond op de kaart en effende tegelijkertijd het pad voor een genre dat intussen niet meer van het scherm weg te denken is.

In het bloedspoor van Serial volgden gesmaakte podcasts als Dirty John en My Favorite Murder, Netflix had in 2015 zijn eerste truecrimehit te pakken met Making a Murderer. Sindsdien is het aantal producties dat inzoomt op misdaadverhalen die onze innerlijke Sherlock Holmes prikkelen amper bij te houden. Een zwak hebben voor tragische levenseindes – hoe verbazingwekkender de verhaallijn, des te aantrekkelijk – blijkt een universeel fenomeen te zijn. We zijn allemaal een béétje sadist.

Waarom kruipen wij graag in het hoofd van iemand die gruwelijke dingen heeft uitgevreten? “In elk van ons zit een stukje geweld”, vertelde Ariane Bazan, doctor in de neuropsychoanalyse, tegenover Vice. “Een van de manieren om daaraan te voldoen – zonder schade te veroorzaken aan de samenleving – is door je te verdiepen in true crime. Je kunt het zien als een beschaafde uitlaatklep voor je interne agressie.”

Voyeurisme

Laura Scheerlinck van de Belgische misdaadpodcast De volksjury wijst het succes van true crime toe aan een vorm van voyeurisme. “Sinds er nieuws wordt gemaakt, zijn moordverhalen in trek. We spreken nu van een hype, maar dit is geen nieuw verschijnsel. Het zit in onze natuur om alles over een spraakmakende zaak te weten te willen komen. Het verschil tussen de dader en jij is dat de ene een moordenaar is en jij niet. Je wilt begrijpen waarom mensen in staat zijn tot moord.”

Moordzaken prikkelen bovendien de verbeelding en gaan in je hoofd een eigen leven leiden, aldus Scheerlinck. “Je wilt een inkijk krijgen in het brein van een moordenaar. Wanneer een onrustwekkende verdwijning het nieuws haalt, speculeert iedereen erop los. Iedereen meent te weten wat er is gebeurd of wat iemands motief is. Dat merken we aan de theorieën die onze luisteraars met ons delen. Wanneer de moordenaar gevat is, gaat onze interesse stilaan liggen, maar alles wat aan een moord voorafgaat, zet onze fantasie in gang.”

We zijn collectief vatbaar voor ramptoerisme. Bij een ongeval op de autosnelweg leidt onze nieuwsgierigheid tot kijkfiles. Moorden zijn niet anders dan verkeersongevallen, treincrashes of natuurrampen, aldus Scott Bonn, criminologieprofessor en auteur van het boek Why We Love Serial Killers. “De fascinatie met moordenaars kan worden gezien als een uiting van de menselijke fixatie met geweld en rampspoed”, schreef hij in het tijdschrift Time. “Met andere woorden: de daden van een seriemoordenaar mogen dan wel gruwelijk zijn, maar een groot deel van het publiek kan simpelweg niet wegkijken, door de spektakelwaarde”.

De spektakelwaarde van true crime is te voelen in de cijfers, waardoor een subgenre mainstream werd. Met duizenden titels is podcastland bezaaid met crimishows. Een onderzoek van Parrot Analytics – in opdracht van de Amerikaanse website The Ringer – naar het aantal truecrimereeksen op streamingdiensten spreekt van een toename van 63 procent tussen januari 2018 en maart 2021.

De wereldvermaarde Netflix-reeks Tiger King, over een excentrieke dierentuinuitbater en de verdwijning van de echtgenoot van diens vijand, was tien dagen na de release al goed voor 34 miljoen unieke kijkers. Een zwak voor misdaad bindt de mensheid over de grenzen heen. Een absolute minderheid hoort het bij de naam Madeleine McCann – het Britse meisje dat in 2007 verdween uit een Portugese vakantieflat – donderen in Keulen. Je moet bovendien geen Amerikaan zijn om Conversations with a Killer te bingen, waarin Ted Bundy, een van ’s werelds beruchtste seriemoordenaars, aan het woord komt. De aantrekkingskracht van waargebeurde verhalen die de wereldbevolking beroert is enorm.

Nu pas in België

In de criminaliteitsstatistieken van de Federale Politie van 2020 staan 1.143 gevallen van moord of doodslag genoteerd. Hoewel België niet bespaard blijft van ophefmakende moordzaken claimen Streamz en Play 4 met True Crime Belgium “de eerste Belgische truecrimeserie” te lanceren. Hoe komt het dat wij nu pas op de kar springen?

“Er zijn al veel zaken aan bod gekomen op televisie”, countert Laura Scheerlinck van De volksjury. In het laatste seizoen van De rechtbank stonden drie afleveringen in het teken van de assisenzaak tegen Alinda Van der Cruysen voor de moord op haar grootoom en -tante. De kroongetuigen belicht sinds 2013 spraakmakende misdaaddossiers en met De verdwijning van Britta Cloetens reconstrueerden gerechtsjournalisten het onderzoek naar de twintiger van wie ieder spoor ontbrak nadat ze een garage in Antwerpen was binnengestapt. Momenteel loopt De kasteelmoord op VTM, over de moord op kasteelheer Stijn Staelens.

“Het is een uitdaging om rond Belgische zaken te werken”, vindt de podcastmaakster en tv-producer. “Ik snap dat je als tv-maker liever je handen van bepaalde zaken houdt, waardoor sommige dossiers geen documentaire krijgen. Als reportagemaker ben je al gauw geneigd een kant te kiezen in het verhaal, terwijl het de kunst – maar vooral een moeilijke evenwichtsoefening – is om de waarheid in het midden te laten. Je mening voor jezelf houden maar toch boeiende televisie maken of voor een doorbraak in het dossier zorgen: dat is de uitdaging.”

Het parket is meestal beschermend over dossiers die de ether halen, om zo inmenging en fouten in het onderzoek te vermijden. De relatie tussen onderzoeksjournalistiek en het gerecht verloopt wel vaker stroef, al zijn journalistieke producten in het verleden al belangrijk geweest voor cold cases. In 2017 werd het onderzoek naar de moord op Sally Van Hecke heropend, mede dankzij het werk van journalist Kurt Wertelaers voor het VTM-programma Cold Case.

Een Australische journalist maakte een podcast over onze landgenoot en rugzaktoerist Théo Hayez, in de hoop zijn verdwijning – Hayez is sinds mei 2019 vermist – op te klaren. “Journalisten blijken goede speurders”, zei Ine Van Wymersch, toen nog parketwoordvoerder, in 2019 op Radio 1. “Ze kijken soms met een andere blik, een open vizier, naar een dossier. Het gebeurt dat ze met interessante pistes komen die dan door het gerecht onderzocht worden.”

Wanneer De volksjury rondt een Belgische zaak werkt, is dat steeds met een klein hartje, vertelt Laura Scheerlinck, “omdat niet alleen de slachtoffers maar ook de daders een familie hebben”. In het tijdschrift Time uitte iemand haar ongenoegen over hoe zonder haar medeweten een boek werd uitgebracht over de moord op haar moeder. “We worden als familieleden als veevoer behandeld”, zei ze. “We zijn de brandstof die de fantasie van mensen draaiende moet houden.”

“Het heeft iets pervers om je entertainment te halen uit waargebeurd drama”, liet de Nederlandse schrijver Joost de Vries vorig jaar optekenen in De Groene Amsterdammer. In het geval van onopgeloste zaken krijgen de makers van De volksjury regelmatig positieve berichten van betrokken partijen, uit dank om een ondergesneeuwde zaak nog eens in de aandacht te brengen. Bij tegenwind zouden ze een aflevering uit respect voor de betrokkenen offline halen.

“Maar verder denk ik niet dat true crime veel schaden kan berokkenen”, besluit Laura Scheerlinck. “Sommigen beweren dat bepaalde games een gewelddadige kant bij kinderen kunnen aanwakkeren. Ik denk niet dat true crime de kijker moordlustig maakt. Het kan je fantasie zeker op hol doen slaan, maar het is geen gevaarlijk genre.”

Vier keer true crime

1. De kasteelmoord (VTM, VTMGO)

Vierdelige docureeks die eerder dit jaar werd tegengehouden door de rechter, na een eenzijdig verzoekschrift van de advocaat van Elisabeth Gyselbrecht, weduwe van Stijn Staelens, de kasteelheer die vermoord werd teruggevonden in een bos in Maria Aalter. In De kasteelmoord wordt het verhaal, tien jaar na de feiten, naverteld aan de hand van reconstructies, archiefbeelden en interviews met meer dan twintig personen die de zaak op de voet hebben gevolgd.

2. Don’t F**k with Cats (Netflix)

Het hallucinante verhaal van de Canadese dierenbeul Luka Magnotta die vanaf 2010 geregeld een video online pleurde waarin hij kittens martelde, wat een groep online amateurspeurders aanzette om de identiteit van de moordenaar te achterhalen. Ze komen vervolgens in een duistere onderwereld terecht, waarna zou blijken dat de ‘Kittenkiller’ tot veel ergere dingen in staat was. Niet aan te raden voor mensen met een gevoelige maag.

3. Killer Siblings (Streamz)

Docureeks over de moorddadigste broers en zussen in de geschiedenis. Gaat van tienerbroers die ervan dromen om beroemde seriemoordenaars te worden, over een hulpsheriff die zijn broers – die op de Most Wanted-lijst van de FBI stonden – optrommelt om de minnaar van zijn vrouw te vermoorden, tot een broederpaar dat enkele ‘simpele’ overvallen wil plegen, wat ontaardt in een moordpartij.

4. Soupçons, les dessous de l’affaire Wesphael (Netflix)

Op 31 oktober 2013 overleed Véronique Pirotton in een hotelkamer in Oostende. In haar urine werden alcohol en sporen van antidepressiva gevonden. Hoewel ze in de maanden voor haar dood zeven zelfmoordpogingen ondernam, werd haar echtgenoot – de Waalse politicus Bernard Wesphael – gearresteerd. Wesphael bracht uiteindelijk 300 dagen in de gevangenis door voor een moord die hij niet had gepleegd.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234