Donderdag 06/08/2020

Gaia VisscherHet antwoord op Yuval Noah Harari

‘Laten we alstublieft niet enkel kijken naar wat verkeerd gaat. Wij, mensen, zijn best wel ongelooflijk!’

Beeld Phil Fisk

Met ‘de wereld is om zeep, er gebeuren rare dingen rondom mij’ en andere apocalyptische klimaat- en pandemieprofetieën moet u bij de Britse journaliste Gaia Vince niet komen aanzetten. ‘De problemen van vandaag zijn neveneffecten van ons ongekende succes als soort. Kijk je op de langere termijn, dan zie je: het zijn kleine rimpelingen op een pad dat ons al heel lang naar iets beters leidt.’ Voor haar boek Vuur, taal, schoonheid, tijd onderzocht ze het succes van de menselijke soort – en ze raakte danig onder de indruk. Een hoerastemming, mag het eens?

Ooit waren onze voorouders onbeduidende primaten op de Afrikaanse savanne. En zie ons nu: de meest talrijke van alle diersoorten van enige omvang op aarde – een aarde die we naar onze behoeften hebben aangepast. Al jarenlang schrijft Gaia Vince over de problemen die dit oplevert – massale ontbossing, vervuiling en verdwenen diersoorten – én over de oplossingen waaraan wordt gewerkt. In 2015 won ze met haar boek Adventures in the Anthropocene: A Journey to the Heart of the Planet als eerste vrouw de prestigieuze Britse Royal Society Winton Prize. Tweeënhalf jaar reisde ze ervoor langs de ‘frontlinies’ van het antropoceen, ofwel het tijdperk van de mens. Voor haar nieuwste worp ging ze helemaal terug naar de oorsprong van de mens en hoe we ons sindsdien losmaakten van het apenbrein en ons verspreidden tot in elke uithoek.

Gaia Vince: “Mensen waren de eerste en enige wezens die leerden vuur te beheersen: zo konden we energie van buiten onszelf aanwenden. We wonnen tijd, we maakten de dag langer en ons eten makkelijker verteerbaar door het eerst te garen. Tot op vandaag besteden we onze behoefte aan energie uit. Voor ons voedsel trekken we er niet langer op uit om een wild dier te bespringen, nee, we gaan naar de supermarkt. Een maaltijd kan al binnen de vijf minuten klaar zijn: zo heb je met minimale inspanning meer voedzame stoffen binnen dan wanneer je zelf je kostje moet verzamelen. Ook bij het koken maken we gebruik van het collectieve brein van de groep, want in kookboeken en op YouTube vinden we hoe je de lekkerste gerechten maakt. Door die kennis te delen, besparen we weer tijd en energie.”

En intussen veranderden we de aarde.

Vince: “Inderdaad. We hebben deze planeet veranderd in een menselijke wereld – en dat deden we op een razend interessante manier. Het was niet dankzij één genie met een groots plan, maar bijna per ongeluk, met vallen en opstaan. We ontdekten hoe we de natuur konden temmen om méér voor elkaar te krijgen dan we met onze spierkracht ooit zouden kunnen. We leerden informatie door te geven en ontwikkelden taal. We gingen samenwerken met vreemdelingen. We maakten dingen interessanter en mooier. We zochten naar betekenis in wat we deden. We gingen op zoek naar waarheid en probeerden de wereld te begrijpen.”

VRESELIJK SUCCESVOL

Is het niet vreemd om te praten over ons evolutionaire succes, terwijl we ons midden in een verwoestende pandemie bevinden?

Vince: “In zekere zin wel, maar als we iets meer afstand nemen van het nieuws, valt op dat we veruit de meeste oorzaken van dodelijke infectieziekten hebben overwonnen. We leven nu langer, gezonder en comfortabeler dan ooit. Er is natuurlijk altijd wel iets, maar als soort zijn we nog altijd vreselijk succesvol.”

Door dat succes hebben we ons nu toch flink in de nesten gewerkt?

Vince: “Klopt. Eén van de oorzaken van dat succes is onze sociale aard: we werken samen, op vrijwillige basis, zoals we nu ook grotendeels thuisblijven zonder dat een politieagent ons een pistool tegen het hoofd houdt. Intussen zetten wetenschappers alle geografische grenzen en taalbarrières opzij om samen snel nieuwe behandelingen en een vaccin te ontwikkelen. Welke soort doet zoiets nu? Daarom zijn wij niet alleen het probleem, maar ook de oplossing.”

Uw boek doet denken aan Sapiens van Yuval Noah Harari: een groots, meeslepend verhaal over de geschiedenis van de mensheid, uitmondend in een bespiegeling op onze toekomst.

Vince: “Klopt, maar ik zie ook verschillen. Harari schrijft vanuit een sterk moreel standpunt, ik baseer me meer op de wetenschap. Hij beschrijft onze geschiedenis in termen van revoluties, ik zie haar eerder als opeenvolgende evoluties.”

Een ander verschil: Harari meent dat wij ons door de geschiedenis heen geploeterd en geblunderd hebben, terwijl u juist ontzag heeft voor ons aanpassingsvermogen.

Vince: “Dat is waar. Ik geloof niet dat wij, mensen, slecht zijn of vernietigers van de aarde. Alle steden en alle akkerlanden hebben wij gemaakt, dus laten we alsjeblieft niet alleen kijken naar wat er verkeerd gaat. Is het niet waanzinnig fascinerend om te beseffen dat we ons volstrekt anders gedragen dan alle andere dieren. Waarom zijn we zo’n buitengewone soort geworden? Wij verlieten onze ecologische niche: geen andere diersoort heeft dat gedaan. Wij zijn ook de enige soort die vooruit kan plannen. Wij slaagden erin – en dit is ook uniek – ons niet te laten beperken door onze vijandige omgeving en hebben haar veranderd. Om dat te doen, gingen we samenwerken en kennis doorgeven. Wij, mensen, zijn best wel ongelooflijk!”

Toch zien veel mensen in het Westen de toekomst somber in.

Vince: “Dat zie ik ook. Wij hebben de planeet veranderd en veiliger gemaakt, zodat wij kunnen floreren. Welnu, als zorg om het menselijk welzijn je eerste zorg is – en dat is hoe ik het zie – dan hebben we toch echt iets om te vieren? Dus (klapt in de handen): hoera!”

Beeld Phil Fisk

FANTASTISCHE STEDEN

Maar intussen hebben we diersoorten weggevaagd en bedreigen we complete ecosystemen.

Vince: “Daar hebben ze geen ongelijk in. Maar: u kunt naar de supermarkt lopen zonder te worden aangevallen door een sabeltandtijger. Dat noem ik winst.

“Nu, zeker sinds de jaren ’50 is er sprake van een sterke achteruitgang van ecosystemen. Dat zie ik vooral als een probleem als het een bedreiging vormt voor het menselijk welzijn. Dát we de aarde hebben veranderd, is niet slecht – ik geloof eerder het tegendeel. Het is pas slecht als dat menselijk lijden veroorzaakt. Zo kan een klimaatverandering leiden tot de gedwongen verhuizing van miljoenen mensen. En omdat we wilde dieren niet met rust laten en een virus hebben laten overspringen van een vleermuis naar een mens, zitten we nu met een pandemie. Zulke zaken zijn zeer ontwrichtend.”

Toch bent u hoopvol over de toekomst?

Vince: “Onze problemen zijn grotendeels neveneffecten van ons ongekende succes als soort. Niemand kiest er opzettelijk voor om het klimaat eens te ontregelen. Nee, het klimaat verandert doordat we er zo bedreven in zijn geworden om energie aan te wenden om de dingen te doen die we waardevol vinden. Ook deze coronacrisis is niet bewust gecreëerd. Zodra iemand een ziektekiem heeft opgelopen, kan die zich snel verspreiden doordat we zulke fantastische steden hebben gebouwd en dankzij het vliegtuig iets van de wereld kunnen zien. Dit zegt mij dat wij ook inventief genoeg zijn om nieuwe problemen op te lossen.”

Voelt u zich dan niet moedeloos bij alle ellende die u in de krant leest?

Vince: “Ik schreef dit boek terwijl mijn land afdreef naar een brexit, Trump aan de macht kwam en een stroom vluchtelingen naar Europa trok. Al die nieuwsberichten kunnen ons volledig in beslag nemen, zoals we ons nu machteloos voelen bij deze pandemie. Dan is het verleidelijk om te denken dat de wereld ten onder gaat, maar ik denk dat we de zaken in perspectief moeten plaatsen. Dat is moeilijk, omdat wij niet geëvolueerd zijn om direct over lange termijnen na te denken. Maar áls we dat doen, zien we dat onze problemen van vandaag wellicht niet meer zijn dan kleine rimpelingen op een pad dat al heel lang naar iets beters leidt.”

Is onze soort niet te omvangrijk geworden? Gaan we niet juist ten onder aan ons succes?

Vince: “Onze culturele evolutie is een lang en traag proces, een opeenstapeling van ideeën: over hoe we samenleven, wat we wel en niet eten, hoe we ziekten tegengaan,... Tijdens dat proces ontstaat steeds meer kennis, meer complexiteit en meer diversiteit in onze samenlevingen. Die culturele evolutie versnelt, zo blijkt telkens weer, als de bevolking groter is en de leden meer met elkaar verbonden zijn, omdat ideeën dan meer met elkaar kruisen. We zagen het zo’n dertig- tot veertigduizend jaar geleden in Europa, een periode waarin veel grotschilderingen en andere kunstwerken ontstonden.

“Eenzelfde culturele explosie zien we nu weer, met een wereldbevolking van liefst 7,5 miljard mensen, een teken van buitengewoon succes. Kijk hoe snel we informatie uitwisselen via Google, Facebook of YouTube. En het mooie is: we stellen ons steeds minder op als lid van een clan, familie of land, en meer en meer als lid van een mondiale mensheid. We zijn op weg naar een superorganisme: Homo omnis, een mondiaal verbonden stedelijke soort die vrijwel alles kan en zijn handelen uitbesteed aan machines en zijn denken aan computers. Het is echt ongekend. Wat een fascinerende tijd om in te leven!”

Gaia Vince, Vuur, taal, schoonheid, tijd – Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact

Beeld RV

© Humo

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234