Maandag 23/05/2022

AchtergrondSchilderkunst

Laatste keer, goede keer: de laatste schilderijen van beroemde kunstenaars onder de loep

Caravaggio - 'Martelaarschap van de heilige Ursula' Beeld Luciano Pedicini
Caravaggio - 'Martelaarschap van de heilige Ursula'Beeld Luciano Pedicini

Waar er tot voor kort vaak neerbuigend werd gedaan over het late werk van ouder wordende schilders, begint het tij stilaan te keren. Het Laatste Schilderij van auteur Patrick De Rynck bundelt de laatste werken van dertig schilders van wereldformaat en geeft ze de aandacht die ze verdienen.

Jonas Mortier

Caravaggio’s obsessie

De Rynck: “Caravaggio was een geniale man, maar uit politieverslagen weten we dat hij wat vreemd was. Hij was een merkwaardig persoon, hij leefde redelijk marginaal, vermoordt uiteindelijk zelfs iemand en wordt daarvoor tot de dood door onthoofding veroordeeld. Tegelijkertijd blijft hij in de hoogste kringen gevraagd worden omwille van zijn genie.

“Caravaggio vlucht na zijn veroordeling weg uit Rome en schildert in de laatste jaren van zijn leven een aantal keren het thema van de onthoofding. Hij schildert de onthoofde Goliath, Holofernes en Johannes de Doper, telkens op een zeer pregnante manier, al was het maar omdat hij de onthoofde vaak zijn eigen gelaatstrekken meegeeft. Waarom schilderde hij dat thema zo graag? Ik ben geen psychiater. Vanuit een soort obsessie met het eigen lot? Was het een vorm van morbide humor? Dat zal wel altijd een mysterie blijven.

“Zijn allerlaatste werk is Martelaarschap van de heilige Ursula. Het verhaal van Ursula is dat zij met tienduizend maagden op bedevaart trok, maar vermoord werd door de Hunnen. Typisch voor Caravaggio is dat je die tienduizend maagden niet te zien krijgt. Hij herleidt alles tot de essentie en geeft de volle aandacht aan de gezichten. Volgens de legende is de figuur achter Ursula ook weer een zelfportret van Caravaggio die verbijsterd toekijkt. Niet veel later zou hij zelf sterven.”

Frida Kahlo - 'Viva la Vida' Beeld rv
Frida Kahlo - 'Viva la Vida'Beeld rv

Feest met Frida Kahlo

“Veel oudere kunstenaars worden herleid tot hun fysieke kwalen: oogproblemen, reuma, dementie, zulke zaken. Maar zoals de laatste biograaf van Turner zei: zelfs al hadden we alle doktersbriefjes die alles vertellen over de toestand van de zieke Turner in de laatste jaren van zijn leven, dan nog verklaart dat niet waarom hij schilderde wat hij schilderde. Ook Kahlo wordt al te vaak herleid tot haar fysieke problemen. Ze leed aan kinderverlamming en op haar achttiende verjaardag had ze een vreselijk verkeersongeval. Haar rug was naar de verdoemenis, ze moest allerlei operaties ondergaan, jarenlang in bed blijven liggen en dat is haar hele leven parten blijven spelen.

“Ze brengt dat ook wel in beeld. Ze beeldt zichzelf af met haar dokter, met krukken, in haar ziekenbed, of met het korset dat ze lang moest dragen. Het is een onderdeel van haar kunst, maar daardoor wordt soms onderschat hoe goed zij de schilderkunstige traditie en Mexicaanse iconografie kende. Door die nadruk op haar biografie wordt dat wel eens vergeten.

“Dit is haar allerlaatste werk: Viva la vida, leve het leven. Het thema van de watermeloenen past volop in de Mexicaanse traditie: ze staan voor het leven of voor levendigheid, maar je ziet ze ook overal op de Dia de los Muertos, het feest van de doden. Dat vloeit in Mexico naadloos in elkaar over. Als Mexicanen het feest van de doden vieren, gaan ze bij wijze van spreken dansen op het kerkhof. Het is dus een mooie titel voor een laatste werk.”

Pablo Picasso - 'Zelfportret' Beeld Bridgeman Images
Pablo Picasso - 'Zelfportret'Beeld Bridgeman Images

De kleuterkunst van Pablo Picasso

“Picasso is 91 geworden, behoorlijk oud dus. In het begin was er weinig aandacht voor zijn late werk. Het was niets waard, hij was seniel, hij was niet meer mee, zo werd gezegd. Er werd ook gefluisterd dat hij onder druk werd gezet om zoveel mogelijk te blijven produceren, want werken van Picasso brachten goed op. In de jaren 80, niet zo lang na zijn dood, is die perceptie gekeerd. Dan is men gaan inzien dat hij eigenlijk zijn thema’s van altijd voortzette, zij het nu op een andere manier. Het is soms een beetje kinderlijk werk, maar dat wilde hij juist. Wanneer hem die kinderlijke stijl werd verweten, zei hij: ‘Ik heb vier jaar nodig gehad om te schilderen zoals Rafaël, en een heel leven om te schilderen als een kind.’

“Het doet denken aan de oude Matisse, die in zijn late jaren zijn gouaches découpées begon te maken. Hij was er zich van bewust dat men zou denken dat hij een seniele oude man was geworden, die zat te knippen en plakken als een kleuter, maar intussen wordt dat werk geroemd en nagevolgd.

“Picasso bleef ook tot zijn laatste dag werken. Hij is als het ware gestorven in het harnas. Hij wist dat hij “minder en minder tijd had om meer en meer te zeggen”. Dit is zijn laatste zelfportret. Heel aangrijpend, want wat zien we eigenlijk? Is het een schedel? Of een dodenmasker? Een zelfportret van een onverzorgde oude man? In ieder geval herken je er perfect de oude Picasso in.”

Het Laatste Schilderij, Patrick De Rynck, Uitgeverij Ludion.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234