Zaterdag 26/09/2020

BoekrecensieBoeken

Laat je meesleuren door Olga Tokarczuks feministische ecothriller ★★★★☆

De roman speelt in het kille Pools-Tsjechische grensgebied.Beeld © Labunskiy Konstantin

Nobelprijswinnaar Olga Tokarczuk schreef ruim tien jaar geleden een tijdloze lofzang op de natuur en haar complexiteit. Het boek is nu vertaald – precies op het goede moment. 

Hoog in de bergen staat een handvol huizen, ver weg van de rest van de wereld. Op deze plek, omgeven door wildernis, vinden we Polen in het klein. De invloed van de katholieke kerk, demonstraties voor vrouwenrechten en dierenactivisten bijgenaamd ‘antichristelijke ecoterroristen’ – het komt allemaal samen in een gehucht waar de fluitende wind ervoor zorgt dat het nooit stil is. 

Janina Duszejko is een van de drie permanente dorpsbewoners, en de hoofdpersoon in de roman Jaag je ploeg over de botten van de doden van Olga Tokarczuk. Janina is lerares Engels en voormalig bruggenbouwer in het bergachtige Pools-Tsjechische grensgebied, waar de provider continu verspringt en waar afwisselend de Poolse of Tsjechische ambulancedienst opneemt. De vrouw woont boven aan het dorp in een klein huis, verzorgt in de ijzige winters de buitenhuizen van stedelingen, vertaalt William Blakes gedichten en vindt houvast in het observeren van de planeten. Haar omgeving pint zij vast met zelfverzonnen namen. Zo zijn er de buren Eunjer en Grootvoet, de kwaadaardige Buikman en Commandant. Ook Gebeurtenissen, Duisternis, Dieren en Woede krijgen een hoofdletter, waardoor de elementen van de natuur samen een gelijkwaardig geheel vormen met één allesbepalende hoofdrolspeler: de mens.

Weinigen kunnen een personage zo trefzeker neerzetten als de Poolse Olga Tokarczuk (1962), die in 2019 de Nobelprijs voor Literatuur won. Alleen al zulke portretten, die soms maar enkele regels beslaan, zijn een reden om De rustelozen (2007) te lezen. In dat boek, bekroond met de Man Booker International Prize, zit de auteur telkens op een paar stoelen van haar romanfiguren, kijkend en schrijvend op postzegels en papiersnippers. ‘Op den duur wordt de tijd mijn bondgenoot, zoals bij elke vrouw: ik ben onzichtbaar, transparant geworden’, zegt een van de personages. Als een schaduw beweegt Tokarczuk zich naast hen voort. In de opvolger, het nu vertaalde Jaag je ploeg over de botten van de doden (2009), laat ze Janina Duszejko hetzelfde doen. 

Buurman Grootvoet is dood

Het verhaal begint met de dood van buurman Grootvoet. Als meer leden van de jachtvereniging dood worden gevonden, mengt Janina zich in het onderzoek. Tevergeefs probeert ze de politie te overtuigen van haar kijk op de zaak: ze zou oud en gek zijn. In deze ‘feministische ecothriller’ sleurt Janina je met bravoure mee door de seizoenen in het desolate Poolse landschap (dat regisseur Agnieszka Holland dankbaar gebruikte in de verfilming Spoor uit 2017). Zij onderbouwt haar theorieën met astrologie, wat soms gekunsteld aandoet. Ook de jagende vijanden balanceren op het randje van de karikatuur. Ruimte voor gedeeld verdriet is er niet in het dorp: het maakt Janina’s queeste extra hard nodig.

Tokarczuk opent de deur naar een wereld waar ze zelf middenin lijkt te staan, ook als het boek begint in 1752 (De Jacobsboeken) of twee wereldoorlogen beslaat (Oer en andere tijden). Haar handen slaan de archiefpagina’s om en haar fantasie zet het verhaal voort. Er volgen steeds nieuwe vertakkingen, originele gedachten, om telkens uit te komen op de vraag: wat betekent het om mens te zijn? 

De Poolse auteur Olga Tokarczuk opent de deur naar een wereld waar ze zelf middenin lijkt te staan.Beeld EPA

En dat voor iemand die tot 1995 klinisch psycholoog was. Na jaren van intensief werken voelde Tokarczuk zich opgebrand. Op haar 35ste, met een jong kind en enkele boektitels op haar naam, gaf ze de zekerheid op. Uitvogelen hoe een mens in elkaar steekt doet ze nog steeds, alleen nu ‘zonder de belofte iemand beter te maken’. Wel biedt Tokarczuk de lezer telkens een nieuw perspectief. In dit boek is dat het onderscheid tussen mens en dier, waarom de ene dood moord is en de andere straffeloos blijft, in De rustelozen was dat het ‘panoramische kijken’ waardoor we geen voorwerpen zien, maar relaties en een netwerk van reflecties. De auteur legt de verbanden en verleidt de lezer dat ook te doen.

Tokarczuk vergeleek schrijven eens met bloed doneren: het lichaam went eraan als je het vaker doet. Overal verzamelt ze haar informatie. “Het gebeurt in vele dimensies en het gebeurt altijd, dus ik ben nooit op vakantie.” Dat doet denken aan Janina’s astrologische werk, als ze vertelt dat we onze ogen en oren moeten openhouden en de feiten met elkaar in verband brengen. Alles, ‘zelfs het aller- kleinste onderdeel van de wereld’, doet mee, ‘in een gecompliceerde Kosmos van verbanden, die met het gewone verstand moeilijk is te doorgronden. Zo werkt het. Als een Japanse auto.’

Jaag je ploeg over de botten van de doden is een tijdloze lofzang op de natuur en haar complexiteit. Met deze Nederlandse vertaling komt Janina Duszejko als onze mentale medicijnvrouw precies op het goede moment.

Olga Tokarczuk, 'Jaag je ploeg over de botten van de doden', De Geus, 293 p., 22,50 euro. Vertaald door Charlotte Pothuizen en Dirk Zijlstra.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234