Woensdag 16/10/2019

Expo

"Kunstenaars die zeer goed weten wat ze doen, zijn verdacht"

Dirk Braeckman. Beeld Getty Images

Terwijl falen in het dagelijks leven amper is toegestaan, wordt er in de kunsten de loftrompet voor bovengehaald. De tentoonstelling Glorious (?) FAILURE in het Psychiatrisch Ziekenhuis in Duffel viert de mislukking met werk van onder meer Marina Abramovic en Ulay, Francis Alÿs, Banksy en Luc Tuymans. Wij spraken met drie kunstenaars over de kunst van het falen.

Dirk Braeckman: "Twijfel is een noodzaak"

Dirk Braeckman rijgt de successen aan elkaar. Na zijn passage op de Biënnale van Venetië is hij momenteel druk bezig met het opstellen van een expo in de Thomas Fischer Galerie in Berlijn. Maar toen hij nog studeerde, liep niet alles van een leien dakje. Zijn leerkrachten benoemden zijn werk als mislukte foto’s. “Maar zo zag ik dat zelf niet”, zegt Braeckman. “Ik geloof eigenlijk niet in mislukkingen.”

Daarin verschilt de kunstenaar van collega Luc Tuymans, die bij wijze van voorbeeld steevast zijn portret van Jan Hoet bovenhaalt. Net omdat het een mislukt werk is, zo vindt hij zelf. “Er is te hard aan gewerkt”, zei Tuymans er ooit over. “Met als gevolg dat het niet meer functioneert. Ik gebruik het als test, ik leg het naast andere schilderijen om het verschil te zien.”

“Wat is een mislukking eigenlijk?”, vraagt Braeckman zich af. “Is een foto die verouderd is mislukt? Ik vind: ofwel is elk werk een mislukking, ofwel bestaat de mislukking niet. Want ieder falen is een aanleiding waar je van bijleert of op verder bouwt. Het is telkens een stap naar een ander beeld. In die zin heb ik nog nooit een mislukking gemaakt.”

Natuurlijk zijn er werken die Braeckman nooit aan het publiek zal tonen. “Maar mislukking is het verkeerde woord om erop te plakken”, zegt hij. “Wél geloof ik in de twijfel. Kunstenaars die heel goed weten wat ze doen, vind ik zeer verdacht. Want in scheppen zit altijd de twijfel vervat, de angst voor mislukking. Die is juist noodzakelijk om een werk te maken.”

Meggt Rustamova: "Eureka! Mislukt!"

“Mijn film M.A.M. (My Assyrian Mother) ís een glorious failure”, zegt Meggy Rustamova, die met film, performance en fotografische installaties werkt. De video uit 2009, die veel erkenning kreeg en meermaals vertoond werd in binnen- en buitenland, toont de kunstenares naast haar moeder tegen een witte achtergrond. 

“Mijn initiële idee was om naast haar te zitten en twintig minuten lang in de camera te staren. Een portret van ons beiden, een werk over identiteit en het zoeken ernaar. Maar toen we een tiental minuten naast elkaar zaten te zwijgen, voelde ik: dit werkt totaal niet. Ik begon te babbelen, vroeg haar om wat op te schuiven, en tijdens dat licht gepikeerde gesprek besefte ik: dit is het werk – niet mijn initiële idee, maar wat er tussen haar en mij gebeurt. Op een bepaald moment zie je mij glimlachen. Ik dacht: zou het kunnen dat dit beter is dan wat ik op voorhand had bedacht? Mijn eureka-moment.”

De film bewijst dat uit een fiasco iets prachtigs kan groeien. “Het intuïtieve nam het over van het rationele. Op zo’n moment moet je er voor openstaan, de mislukking toelaten.”

Een beeld uit de film 'M.A.M. (My Assyrian Mother)' van Meggy Rustamova (r.). Beeld RV Meggy Rustamova

In de tentoonstelling Glorious (?) FAILURE toont Rustamova nieuw werk waar ook een flopelement in zit. “Mijn nieuwste film, Light Displacement, bestaat uit foto’s die ik in Hiroshima gemaakt heb van een banale boom waar het licht heel mooi op viel, clair-obscur. Maar wat ik op het schermpje van mijn digitale camera zag, kwam totaal niet overeen met de realiteit. Dus ik nam nog een foto, en nog een, maar geen enkel beeld klopte met de werkelijkheid. Uiteindelijk had ik meer dan twintig beelden, die allemaal een klein stukje van de realiteit weergaven, maar geen enkele ervan vatte het geheel.”

“Sommige foto’s waren compleet overbelicht en deden daarom denken aan de atoombom. De link met Hiroshima was snel gelegd, maar ook met Trump en Kim Jong-un. Plots stond die boom symbool voor de verbeelding.” En zo werd een mislukte foto een betekenisvolle film.

Mark Manders: "Ik maak bewust fouten"

“Kunnen mislukken speelt altijd een belangrijke rol in mijn werk”, zegt Nederlander Mark Manders, die woont en werkt in Ronse, en in 2013 het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië mocht inrichten. “Zo maak ik geregeld met opzet iets verkeerd, omdat ik dan oplossingen moet bedenken om er toch een goed werk van te maken. Ik maak dus bewust fouten – dingen die tegen mijn gevoel ingaan – om er nadien nieuwe objecten bij te maken om het geheel te verbeteren. Soms worden die nieuwe dingen zelfstandige werken die het eerste idee overtreffen. Zo genereert het ene werk ander werk.”

Een voorbeeld daarvan is Room with Chairs and Factory. In 2003 maakte Manders twee grote schoorstenen die veel te kort en te dik waren. “Met opzet lelijk”, zegt hij. “Pas in 2008 werkte ik het af. Het duurde even voordat ik wist hoe ik van dat falen iets goeds kon maken, maar het is gelukt. Het resultaat zit nu zelfs in de vaste collectie van het MoMA in New York. Mijn idee was uiteindelijk heel simpel: een fabriek met twee schoorstenen die in een huiskamer staat, gemaakt van huiskamerelementen, zoals stoelen en een tafel.”

Beeld AP

“Mogen mislukken is heel belangrijk, en ook heel mooi. Al is er bij grotere projecten soms geen ruimte voor. Op dit moment ben ik bijvoorbeeld een groot bronzen beeld aan het maken voor Central Park in New York. Nu de mal af is, kan ik niet meer improviseren. Tijdens het maakproces kan het natuurlijk wel, maar eens de mal af is, moet het helemaal goed zijn. Op een gegeven moment weet je: zo wordt het en niet anders.”

Om met Samuel Beckett te eindigen: ‘Ever tried. Ever failed. No matter. Try again. Fail better.’

Glorious (?) FAILURE, de Derde Triënnale Hedendaagse Kunst loopt tot 17/6 in het Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel. triennalepzduffel.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234