Woensdag 13/11/2019

Kunst

Kunst in overloopgebied maakt klimaatverandering zichtbaar

Werk van Maze de Boer op de eerste IJsselbiënnale. Beeld rv

Een grootse expositie in een water-overloopgebied in Nederland? Dit is de eerste IJsselbiënnale.

Midden in het groene veld staat een zeilboot, balancerend op de kiel, met het witte zeil fier omhoog. Eromheen strekt het grasland zich uit zover het oog reikt. Hier, vlak bij de IJssel, omzoomd door twee acht kilometer lange dijken, ligt de Groene Geul.

De Groene Geul is een agrarisch gebied dat de afgelopen jaren is gestript van alle bebouwing en begroeiing om de rivier bij hoog water meer ruimte te kunnen geven. Als de toegang naar de geul wordt geopend en volstroomt, daalt de waterstand van de IJssel met 71 centimeter. Het waterschap verwacht dat de rivier eens in de tachtig jaar zo hoog staat dat het laten vollopen van de Groene Geul noodzakelijk zal zijn. Eens in een mensenleven, kortom, kan de zeilboot hier varen. In de tussentijd werken boeren op dit land.

De boot is van kunstenaar Maze de Boer en is een van de 26 kunstwerken die in de IJsselvallei zijn geplaatst voor de eerste editie van de IJsselbiënnale, een kunstroute van 100 kilometer langs de IJssel, van Doesburg tot Kampen. Geïnspireerd door de kunstevenementen Beaufort aan de Belgische kust en Emscherkunst in het Duitse Ruhrgebied, kreeg Mieke Conijn het idee voor een soortgelijk project aan de IJssel. Conijn is directeur van het Kunstenlab, een projectorganisatie in Deventer die kunst en kunstenaars aan maatschappelijke vraagstukken verbindt. Het Kunstenlab stelt tentoonstellingen samen over actuele maatschappelijke onderwerpen en organiseert al jaren kunstprojecten in de openbare ruimte. Een project van dit formaat was echter een nieuwe uitdaging. Conijn richtte de Stichting IJsselbiënnale op en vijf jaar nadat het idee voor een kunstroute langs de IJssel was ontstaan, ging de eerste IJsselbiënnale van start.

Voormalige afvalberg

De eerste editie staat in het teken van klimaatverandering. Om grote overstromingen tegen te gaan, doet Rijkswaterstaat onder de noemer Ruimte voor de Rivier sinds 2007 flinke ingrepen in het rivierenlandschap. Het aanleggen van de Groene Geul was een van de ingrijpendste maatregelen in deze regio.

Conijn: “Als we het over klimaatverandering hebben, is dat vooral op globaal of landelijk niveau. Weinig mensen realiseren zich goed wat die veranderingen voor hun directe omgeving betekenen. Zo'n zeilboot op het droge geeft duiding. Je snapt direct in wat voor gebied je staat. Hier kan en zal water komen.”

Net als de zeilboot in de Groene Geul laat ook de overstroming die Anne ten Ham in scène zette bij een historisch sluisje, zien wat er op deze plek gebeurt als het water stijgt. Sommige andere werken vergen meer inlevingsvermogen, zoals dat van Jeroen van Westen en Curdin Tones, die bovenop de voormalige afvalberg de Pol een waterpomp plaatsten en in het lege veld een plattegrond aanlegden als raamwerk voor een toekomstige nederzetting. Een plek om te leven als de zeespiegel zodanig stijgt dat Zutphen onder water komt te staan.

Bijna alle 26 kunstwerken zijn specifiek gemaakt voor hun plek aan de IJssel. Een van de twee werken die al eerder op een andere plek te zien waren, is de film Room van Levi van Veluw. De verduisterde kubus waarin de film te zien is, staat nu in een oude loods van de Gelderse Tramweg. Meubelstukken vliegen op het scherm in slowmotion door een ruimte tot er alleen puin over is. Het bordje in de verlaten loods verduidelijkt dat het verontrustende en apocalyptische karakter van de film de reden is dat dit werk volgens de organisatie bij het thema klimaatverandering aansluit.

Eetbare papieren munt

Hoewel de meeste werken met de auto bereikbaar zijn, is het de bedoeling de route langs de kronkelende rivier in een aantal etappes wandelend of fietsend af te leggen. Wie de route helemaal volgt, moet zich met acht veerpontjes over de IJssel verplaatsen. Lobke Meekes maakte op die pontjes het meest interactieve werk van de route. Haar project is gebaseerd op de mythe over de veerman Charon. Hij bracht overledenen over de rivier de Styx naar het dodenrijk. Omdat de oude Grieken geloofden dat die overtocht niet gratis was, werd bij de doden een muntstuk in de mond gelegd waarmee zij Charon zouden kunnen betalen. Tijdens de biënnale geven juist de veermannen van de pontjes over de IJssel munten aan degene die wil oversteken. Nadat je de eetbare papieren munt hebt gescand met je telefoon, kun je hem opeten terwijl op de IJsselveer-app naar een verhaal over de pont luistert. Verteld door de veerman die je niet naar het hiernamaals, maar naar de overkant brengt.

Na afloop van de biënnale zullen bijna alle werken worden weggehaald. Slechts twee zijn permanent; het is niet de bedoeling dat de IJsselvallei een enorm beeldenpark wordt. “Het landschap is prachtig zoals het is. De werken voegen daar nu iets aan toe. Als ze straks weg zijn, blijft er alleen een herinnering achter.”

Klimaatneutrale biënnale

Bij het samenstellen van de route is zo veel mogelijk rekening gehouden met de natuur. Op sommige plekken kon niet worden gewerkt met geluid of licht vanwege vleermuizen of mocht niet worden gebouwd wegens de mogelijke aanwezigheid van broedvogels. De kunstenaars werden aangespoord zo veel mogelijk met klimaatneutrale materialen te werken. Bij de kunstwerken die energie gebruiken, zijn zonnepanelen of een kleine windmolen geplaatst.

De IJsselbiënnale loopt tot en met 24/9 langs de IJssel. ijsselbiennale.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234