Vrijdag 10/07/2020
Keith Haring-expo in Bozar.

Expo

Kun je een museum online bezoeken?

Keith Haring-expo in Bozar.Beeld Bozar

Zelfs tijdens de lockdown trekken musea wereldwijd nog kijklustigen. Al gebeuren die museumbezoeken nu uitsluitend op een virtuele manier. Kan een digitaal museum concurreren met the real deal?

“Relax. Slow down. We’re going to explore one image, and one image only. ‘La Gare Saint-Lazare’ by Claude Monet.

Terwijl de camera inzoomt op de verschillende details van dit impressionistische meesterwerk van Claude Monet, neemt de hypnotiserende stem van Pulp-zanger Jarvis Cocker je bij de hand. “I’d say, this is rush hour. Spitsuur op een vrijdag, in 1877. Je kunt het kabaal van alle mensen die naar het platteland gaan voor het weekend bijna horen.” In minutieuze details wordt het schilderij onder de loep genomen. “Kijk naar de stoom, die uit die enorme machines komt. Beeld je in hoe desoriënterend dat moet zijn geweest, met het hele station gehuld in die witte en blauwe mist. Alsof je je in een scène uit een horrorfilm uit de jaren 80 bevindt, of op een concert van AC/DC.”

‘Art Zoom’ heet het concept: korte filmpjes die Google Arts & Culture – het online kunstenplatform van Google – post en waarin een bekende muzikant je onderdompelt in zijn of haar favoriete schilderij. Ook de immer uitstekende singer-songwriter Leslie Feist (over Bruegels De toren van Babel) is van de partij. Het aanbod beperkt zich vooralsnog tot een vijftal filmpjes, maar het is een van de vele manieren om in deze coronatijden, waarin musea noodgedwongen de deuren sluiten, toch nog een portie kunst mee te krijgen.

Want het is niet omdat een mens door de lockdown zijn museumbezoek moet uitstellen, dat hij zich niet meer wil laven aan kunst. Dat blijkt, onder andere, uit de cijfers die de organisatie achter de Museumpas deze week de wereld in stuurde: al 50.000 bezitters van een Museumpas hebben tijdens de lockdown de tijd genomen voor een virtueel museumbezoek. Een digitale, gegidste tour door Van Eyck. Een optische revolutie, de bejubelde Van Eyck-tentoonstelling die tot aan de lockdown in het Museum voor Schone Kunsten (MSK) in Gent liep, werd in minder dan 24 uur tijd ruim 80.000 keer bekeken.

Een digitaal museumbezoek is nochtans niet nieuw. Vijf jaar geleden stelde het Google Cultural Institute zijn Art Project – inmiddels dus herdoopt tot Google Arts & Culture – voor in de Brusselse Bozar. “De musea beschikken over een gigantische hoeveelheid aan cultureel materiaal,” stelde Pierre Caessa van Google toen, “en wij hebben de technologie om die voor een breed publiek toegankelijk te maken.”

Sindsdien pakken musea, zowel online als in eigen huis, graag uit met virtuele tours en digitale snufjes, zoals virtual reality. “Een aanvulling op de museumervaring, geen vervanging ervan”, klonk het vier jaar geleden, toen de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB) een aantal werken van Bruegel digitaal opwaardeerden. Maar in tijden van corona klopt die uitspraak niet meer: tijdelijk moet de museumervaring wel volledig worden vervangen.

Mona Lisa voor jou alleen

Verschillende musea doen dat op verschillende manieren. Wie online van kunst wil genieten, wordt overweldigd door het aanbod. In de eerste plaats is er Google Arts & Culture, dat je in de mogelijkheid stelt om, onder andere, het Musée d’Orsay in Parijs, het MoMA in New York en het Rijksmuseum in Amsterdam virtueel te bezoeken. En dat is maar het topje van een immense ijsberg die bestaat uit gerenommeerde musea in alle uithoeken van de wereld. U mag dat ‘bezoeken’ overigens behoorlijk letterlijk nemen: in sommige musea is het dankzij Google Street View mogelijk om op het scherm van uw computer door de gangen van het gebouw te lopen, langs de verschillende kunstwerken die aan de muur hangen.

Of dat een meerwaarde is? Niet meteen. In het MoMA, bijvoorbeeld, zijn veel schilderijen geblurd, omdat Google de rechten niet heeft. Het blijft ook wat onhandig, je voortbewegen aan de hand van muisklikken in plaats van voetstappen, en het perspectief op de schilderijen is vaak ongemakkelijk hoog. Pogingen om een wandeling door een museum te digitaliseren, worden snel nogal gimmicky: de unieke, verstilde sfeer van een museum ontbreekt, je kunt je niet oriënteren en je kunt nauwelijks bekijken wat er aan de muur hangt. Via museumpas.be kun je op die manier onder andere het Riolenmuseum in Brussel bezoeken, en een aantal musea die je ook bij Google vindt, maar dat soort virtuele uitjes herinnert je er vooral aan dat een écht museumbezoek eindeloos veel meer waard is, zelfs al moet je eerst een uur aanschuiven om kaartjes te bemachtigen.

Maar nu en dan kun je een werk van dichterbij bekijken, door de titel aan te klikken. Dan wordt het wel interessant. De mogelijkheid om in te zoomen op de kleinste details is er immers een die je maar zelden krijgt bij een gewoon museum. Wie al eens in de buurt is gekomen van Leonardo Da Vinci’s Mona Lisa in het Louvre of Hieronymus Bosch’ Hof der Lusten in het Prado, weet dat je dan nauwelijks de tijd krijgt om zo’n meesterwerk aandachtig in ogenschouw te nemen. Als je erin slaagt om door de massa kijklustigen het héle schilderij te zien, mag je al van een behoorlijke verwezenlijking spreken.

Het Art Institute of Chicago berekende in 2016 dat museumgangers tijdens hun bezoek gemiddeld 28,63 seconden naar eenzelfde schilderij kijken. Maar klik online een werk aan om het van dichterbij te onderzoeken, en je zult automatisch wat langer blijven hangen. Veel van de gedigitaliseerde kunst die Google Arts & Culture aanbiedt, is ingescand in high definition, waardoor je de kleinste details kunt bewonderen. Voor een rijk meesterwerk als De val der opstandige engelen van Pieter Bruegel (KMSKB) is dat een geweldig surplus. “Slow down”, zou Jarvis Cocker zeggen.“We’re going to explore one image, and one image only.”

28,63 seconden

De val der opstandige engelen is een van de werken die het centrum vormen van een ‘online exhibition’: het is in zo’n initiatief dat een online museumbezoek zich kan onderscheiden van een ‘echte’ tour. Zeker als je je blik laat regisseren door kenners. In het geval van De opstandige engelen dringen kleine figuren zich aan je op, die je nauwelijks zou opmerken als je maar 28,63 seconden zou kijken. Een kort woordje uitleg, dat in de marge van je scherm verschijnt, doet bovendien wonderen. Op dat vlak heeft de technologie een stevige voorsprong op het klassieke museum.

Vandaag is de Bruegel-collectie van het KMSKB ook het onderwerp van de digitale tournee die op de Facebook-pagina van Flemish Masters wordt aangeboden. Vorige week was er een korte tour door de Van Eyck-expo in het MSK. Op 25 minuten en onder het motto ‘Visit Van Eyck as a VIP’ nam expert Till-Holger Borchert zijn onlinepubliek mee langs de hoogtepunten van Een optische revolutie. Terwijl de camera inzoomt op details van het Lam Gods – de verboden vrucht die Eva in haar hand heeft, de schaduwen die het kader van het schilderij op het afgebeelde tafereel werpen – voorziet Borchert je van de nodige kennis.

In dezelfde stijl bieden ook Humo en De Morgen enkele ‘virale tentoonstellingen’ aan, zoals Today Is the First Day van fotograaf Wolfgang Tillmans in WIELS en de Keith Haring-expo in Bozar. “Wat wij bij die tentoonstelling bieden, is een beetje extra duiding”, zegt Humo-hoofdredacteur Bart Vanegeren. “Je moet dus niet zelf op zoek gaan naar wat interessant is. We zoomen in op de belangrijkste werken en kaderen die in het geheel van de expo en in het leven van de kunstenaar.“ 

In filmpjes van een klein kwartier wordt de tentoonstelling bezocht, terwijl WIELS-directeur Dirk Snauwaert en Tillmans zelf een woordje uitleg geven. Voor de Keith Haring-tentoonstelling is het Harings vriend Gil Vazquez en expodirecteur Sophie Lauwers die de omkadering verzorgen. Later volgen, onder andere, de Panamarenko-tentoonstelling (Campo & Campo) en de Kris Martin-expo (S.M.A.K.).

Neveneffecten

Veel beter dan dat wordt een online bezoek aan je favoriete museum niet. Maar is het the real deal? Nee, natuurlijk niet. Er zijn bepaalde, onontbeerlijke neveneffecten van een echte reis door de museumgangen die je niet kunt digitaliseren. De immense indruk die de grote hal van het Musée d’Orsay achterlaat, om maar iets te zeggen. Het overweldigende gevoel dat je overvalt wanneer je voor de Guernica van Picasso staat, of het bankje waarop je gaat zitten om minutenlang naar een doek van Rothko te staren. Om nog maar te zwijgen van het toeval waardoor een onbekend werk in de hoek van de zaal plots je favoriete schilderij wordt.

In het Museo Thyssen-Bornemisza in Madrid ontdekte ik zo People’s Flowers, een schilderij van de ietwat onderkende Amerikaanse kunstenaar Richard Estes. Een prachtwerk, dat een hyperrealistisch straatbeeld in New York toont, nageschilderd van een foto: een schilderij waarop de werkelijkheid zo gedetailleerd wordt weergegeven dat het niet langer de werkelijkheid lijkt. Ik heb het, in de gedaante van een poster uit de museumwinkel, mee naar huis genomen, en het hangt naast de tafel waaraan ik dit stuk schrijf. Maar toch is die poster niet te vergelijken met het schilderij zelf. Want Richard Estes heeft die poster niet geschilderd.

Is dat niet de mooiste ervaring die een museum je kan bieden? Het idee dat je voor een werk staat waaraan Richard Estes, Pieter Bruegel of Jan Van Eyck hoogstpersoonlijk hebben gewerkt, dat die meesters van op dezelfde afstand als jij hun afgewerkte doek hebben overschouwd. Een museum biedt je niet alleen de aanwezigheid van een kunstwerk, maar op die manier ook die van de kunstenaar zelf. Daar kunnen Google Arts & Culture of eender welk museum dat zijn expo’s online cureert, niet tegenop.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234