Donderdag 03/12/2020

Gender

Krijgt de serie ‘The Queen’s Gambit’ meer vrouwen aan het schaken?

The Queen's Gambit.Beeld rv

Op Netflix speelt personage Beth Harmon in The Queen’s Gambit alle mannelijke tegenstand van het schaakbord. In de realiteit staat de Chinese Yifan Hou als enige vrouw in de top honderd van beste schakers ter wereld. ‘Vrouwen te weinig killer instinct? Laat me niet lachen.’

“Schaken is niets voor meisjes.” Het zinnetje dat de negenjarige Beth Harmon te horen krijgt in de populaire Netflix-serie The Queen’s Gambit klinkt Astrid Barbier (24) al te bekend in de oren. In een televisieserie spreekt het voor zich dat het hoofdpersonage toch blijft schaken. Voor een meisje uit Temse lag dat een stuk minder voor de hand.

Hoewel, Barbier komt uit een schaakgezin. Zowel haar vader als haar twee broers en haar zus zijn aangesloten bij schaakkring Boey Temse. Barbier is aangenaam verrast door de Netflix-productie. “De schaakpartijen zijn goed uitgedacht. Je ziet dat Garry Kasparov heeft meegewerkt aan het uitwerken van de duels. Dat de hoofdrolspeelster een vrouw is, vind ik fantastisch.”

Barbier mag zich vandaag de op vijf na beste vrouwelijke schaker van België noemen. De beste schaakster, Anna Zozulia, is de enige vrouw die op dit moment vertegenwoordigd is in de Belgische top honderd. Daarin staat ze op de 55ste plaats. Ook in de internationale ranglijsten is het met een vergrootglas zoeken naar vrouwen. De Chinese Yifan Hou prijkt als enige vrouw op de 89ste plaats in de wereldranglijst van de internationale schaakfederatie FIDE.

Hoe is het mogelijk dat de schaaksport in 2020 nog steeds zo gedomineerd wordt door mannen? In tegenstelling tot sporten als tennis, zwemmen of lopen hebben mannen geen fysiek voordeel. Schaken doe je met je hoofd. 

Hardnekkige mythes

Volgens de Indiase Koneru Humpy, de op een na beste vrouwelijke schaker van het moment en nummer 298 op de wereldranglijst, is het antwoord simpel: “Mannen zijn gewoon betere spelers. Dat is bewezen. Daar moet je je bij neerleggen”, vertelt ze op de website Mint

Zo gaat ze mee in de stelling die schaakicoon Garry Kasparov in 1989 liet optekenen in Playboy: “Er is schaken. En er is schaken voor vrouwen. Het is een gevecht. Een groot gevecht. Dat is niks voor vrouwen. Sorry. Ze is hulpeloos wanneer ze tegen een man uitkomt. Ik denk dat dit heel logisch is.” In 2002 verloor Kasparov van de Hongaarse Judit Polgár. Zij zou opklimmen tot de achtste plaats in de wereldranglijst.

Pas in 2017 zou de schaakmeester zijn seksistische uitspraak gedeeltelijk corrigeren. “In theorie kan een vrouw wereldkampioen worden. In de praktijk is het onwaarschijnlijk.” Kasparov mag dan een groot schaker geweest zijn, hij gelooft nog steeds in een van de hardnekkigste mythes over het verschil in brein tussen mannen en vrouwen. 

Zo zouden mannelijke breinen volgens de volkswijsheid beter geschikt zijn voor wiskunde. Vrouwen zouden beter zijn in empathie. “Er zijn kleine anatomische verschillen tussen de breinen van mannen en vrouwen”, zegt Durk Talsma, professor cognitieve psychologie (UGent). “Maar die verschillen liggen niet aan de basis van academische vaardigheden van mannen of vrouwen.”

Talsma verwijst naar een onderzoek van de universiteit van Michigan uit 1999. Als de proefpersonen werden blootgesteld aan het stereotype dat vrouwen over het algemeen slechter zijn in wiskunde dan mannen, bleek dat de vrouwelijke proefpersonen inderdaad lager scoorden dan de mannelijke deelnemers. “Dat verschil verdween als tevoren gezegd werd dat mannen en vrouwen even goed scoren op deze test.”

Lees bovenstaande paragraaf nog eens, maar vervang het woord ‘wiskunde’ door ‘schaken’.

Geen uitvluchten

Met andere woorden: niet verschillen tussen man en vrouw liggen aan de basis van de onevenwichtige wereldranglijst, maar genderstereotypering. Een goede schaker is toch ervaren en mannelijk? Een studie uit 2006 van de universiteit van Padova bevestigt de gevolgen van stereotypen. De onderzoekers lieten 42 schaakduo’s, op elkaars niveau afgestemd, tegen elkaar spelen via het internet. 

Wat bleek: als spelers het geslacht van hun tegenstander niet kenden, speelden vrouwen even goed als hun mannelijke opponenten. Wanneer vrouwen wisten dat ze tegen mannen speelden, presteerden ze minder goed. Als tegen hen gelogen werd over het geslacht en gezegd werd dat ze tegen vrouwen speelden en niet tegen mannen, presteerden ze opnieuw even goed.

Astrid Barbier won zelf al gemengde tornooien. De laatste tijd kwam het schaken op de tweede plaats. Barbier volgt een interuniversitaire opleiding gender en diversiteit. Zij onderzocht voor haar masterproef hoe vrouwelijke schaakspelers naar zichzelf kijken. “Analytisch vermogen en logisch redeneren worden sterk geassocieerd met een goede schaker, maar niet met vrouwelijkheid. Dat zou ertoe kunnen leiden dat vrouwen die zich vrouwelijk voelen minder snel met schaken beginnen.”

In België is 16 procent van de schakers jonger dan twintig jaar vrouwelijk. “Dat cijfer zit al enkele jaren in de lift”, zegt Martin Deschepper, kersvers voorzitter van de Koninklijke Belgische Schaakbond. “Op dit moment doen we geen speciale inspanningen om meer meisjes aan te trekken. Op schoolkampioenschappen moeten er sinds 2019 wel verplicht meisjes in de ploegen worden opgesteld. We bespreken ook met de vrouwen van de Red Unicorns, de Belgische nationale ploeg, hoe we meer meisjes kunnen bereiken.”

“Rolmodellen kunnen helpen”, zegt Astrid Barbier, zelf lid van de Red Unicorns. “Daarnaast zou het ook helpen mochten jongens geen uitvluchten meer zoeken wanneer ze verliezen van een meisje. Vergis je niet: het ontbreekt ons niet aan killer instinct.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234