Zaterdag 07/12/2019

Literatuur

Komt James Joyce eindelijk weer thuis? Ieren willen zijn stoffelijke resten repatriëren

Een standbeeld van James Joyce, bij zijn graf in het Zwitserse Zürich. Beeld AFP

De Ierse auteur James Joyce stierf bijna 80 jaar geleden in Zwitserland en werd daar begraven. Nu wil de stad Dublin het stoffelijk overschot van de schrijver van ‘Ulysses’ repatriëren, ‘in overeenstemming met zijn laatste wens.’ Maar, zo zeggen experts, ‘daar is geen enkel bewijs voor.’

“Geen enkele persoon met enig zelfrespect wil in Ierland blijven. In de plaats daarvan zal hij ervan weglopen.” Dat vertelde de nabij Dublin geboren auteur James Joyce in 1907 tijdens een lezing aan de universiteit van Triëst, de Italiaanse stad waar Joyce op dat moment woonde en werkte.

Toch vinden twee leden van de gemeenteraad van Dublin, Dermot Lacey en Paddy McCartan, dat de auteur van Ulysses (1922) en Finnegans Wake (1939) in Ierland begraven wilde worden. Zij hebben een motie ingediend om het stoffelijk overschot van Joyce, dat sinds zijn overlijden in 1941 op het Fluntern-kerkhof in Zürich ligt, te repatriëren naar zijn geboorteland. Dat moet in 2022 gebeuren, wanneer de 100ste verjaardag van de publicatie van zijn meesterwerk Ulysses wordt gevierd.

De twee gemeenteraadsleden argumenteren dat het de laatste wens was van Joyce, die bijna de helft van zijn leven in zelfgekozen ballingschap doorbracht, om in Ierland begraven te worden. Joyce-experts zijn het daar niet mee eens. “Er is geen enkel bewijs dat Joyce dat wilde”, duidt Geert Lernout, professor emeritus Engelse literatuur (Universiteit Antwerpen) en auteur van het boek James Joyce: een introductie. “Ik heb dat ook zo geschreven in een brief aan dat gemeenteraadslid.” Fritz Senn, oprichter van de Zurich James Joyce Foundation, is dezelfde mening toegedaan. “Alles wat ik weet, is dat er geen bewijs lijkt te zijn dat Joyce wilde terugkeren naar Ierland, of dat hij er zelfs begraven wilde worden”, vertelde hij afgelopen week in de Britse krant The Guardian. “De meeste Joyce-experts zijn het daarover eens.”

Moeilijke relatie

Wat vaststaat, is dat de beroemde auteur er een moeilijke relatie met zijn moederland op nahield. In zijn roman A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) omschrijft hij Ierland als “de oude zeug die haar biggen opeet”. Joyce leefde uiteindelijk bijna 40 jaar op het Europese vasteland, in Triëst, Parijs en Zürich. “Hij is uit Ierland weggegaan in 1904”, legt Lernout uit. “Op een paar bezoekjes na is hij nooit meer teruggekeerd. In 1922, toen Ierland onafhankelijk werd van het Verenigd Koninkrijk, moest je als in Ierland geboren persoon ofwel een Brits ofwel een Iers paspoort aanvragen. Joyce heeft nooit voor een Iers paspoort gekozen. Hij is ook nooit toegetreden tot de Ierse Academie voor de Letteren, ook al werd hij daartoe uitgenodigd door W.B. Yeats en Bernard Shaw.”

Ierland, en dan vooral Dublin, spelen dan wel een essentiële rol in werken als Dubliners (1914) en Ulysses, maar voor Joyces schrijverschap was het essentieel dat hij er wegging. “Joyce vond Ierland te burgerlijk en te katholiek”, weet Lernout. “In het autobiografische A Portrait of the Artist as a Young Man beschrijft hij hoe hij moet ontsnappen aan zijn natie en zijn religie om een groot kunstenaar te kunnen worden. Zo definieerde hij zijn kunstenaarschap: als een ontsnapping aan het burgerlijke, katholieke, nationalistische Ierland.”

Doodgezwegen

De moeilijke verhouding tussen Joyce en Ierland kwam overigens ook van de andere kant. Hoewel het boek nooit effectief op de zwarte lijst kwam te staan, vermeed de toenmalige Ierse regering koste wat kost dat exemplaren van Ulysses geïmporteerd en verkocht werden, omdat het boek “obsceen” en “anti-Iers” zou zijn. Ook na zijn dood werd Joyce nog lange tijd doodgezwegen. “In 1978 en 1979 heb ik in Ierland gestudeerd”, vertelt Lernout. “Toen leek Joyce daar niet te bestaan. Pas in de jaren 80 en 90 is dat veranderd. Toen is Ierland ook een natie geworden die Joyce misschien wel aanvaard zou kunnen hebben.”

De auteur stierf al lang daarvoor, op 58-jarige leeftijd in Zürich. Hij was er vanuit Frankrijk naartoe gevlucht aan het begin van WO II. Toen het nieuws van zijn overlijden Ierland bereikte, informeerde de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken of Joyce “als een katholiek” was overleden en dus zo begraven zou worden. Lernout: “Nora Barnacle, zijn vrouw, zou toen hebben gezegd: ‘Dat zou ik hem niet willen aandoen’.”

Volgens sommige bronnen zou Barnacle, die tien jaar later bij haar echtgenoot werd begraven, na zijn begrafenis wel hebben gevraagd om zijn stoffelijk overschot naar Ierland te laten brengen, maar zou de Ierse regering dat toen geweigerd hebben. Ook daar bestaat geen bewijs voor, zegt Lernout. “Het zou me ook heel erg verwonderen dat ze dat wilde.”

Ook nu Ierland wel openlijk bereid is om James Joyce in Ierse grond te laten rusten, zal dat niet gebeuren, meent de Joyce-expert. “Zijn kleinzoon, Stephen Joyce, zal zich daar met hand en tand tegen verzetten. Zolang die nog leeft, is de kans dat hij terugkeert onbestaande. En als zijn kleinzoon overlijdt, zal hij dat vast ook in zijn testament laten zetten.”

Joyce is overigens niet de eerste overleden auteur die de Ierse staat wil repatriëren. W.B. Yeats werd al in 1948, negen jaar na zijn dood, opgegraven in Frankrijk en weer ter aarde gelaten in het Ierse Sligo. Al bestaan er heel veel twijfels over de identiteit van de botten die werden gerepatrieerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234