Zaterdag 18/01/2020

Media

Knelpuntberoep: mannelijke hoofdredacteur

Hoofdredactrices Kris Vanmarsenille (Gazet van Antwerpen), Liesbeth Van Impe (Het Nieuwsblad), Indra Dewitte (Het Belang van Limburg) en Isabel Albers (Het Laatste Nieuws). Beeld Thomas Legreve

Nog niet zo gek lang geleden was een vrouw op de redactie het equivalent van een balletdanseres op een metalfestival. Vandaag heeft haast elk mediabedrijf minstens één vrouwelijke hoofdredacteur. Is dit toeval? Of heeft dit legertje carrièrevrouwen het glazen plafond eindelijk aan scherven getrapt?

Quizvraag: wat hebben Liesbet Vrieleman (VRT), Liesbeth Van Impe (Het Nieuwsblad), Isabel Albers (eerst De Tijd, nu Het Laatste Nieuws), Indra Dewitte (Het Belang van Limburg), Kris Vanmarsenille (Gazet van Antwerpen) en An Goovaerts (De Morgen) gemeen? Ze zijn hoofdredacteur, uiteraard, en vrouw. Maar vooral: vijf jaar geleden zat er een vent op hun stoel. Zo snel is het Vlaamse krantenlandschap vervrouwelijkt dat Karel Verhoeven van De Standaard op koffiekransjes met collega's nog de enige man is.

Toeval? Natuurlijk niet. In augustus 1999 publiceerde de Volkskrant een profetisch artikel, nadat Anne Branbergen de eerste vrouwelijke adjunct-hoofdredacteur was geworden bij het Nederlandse Algemeen Dagblad. Dat heette op dat moment een statement, waarmee een hoofdredacteur erop vertrouwde dat "vrouwen hersens hebben, en hun zware verantwoordelijkheid niet ontlopen door voortdurend zwanger te worden of geheimzinnige vrouwenkwalen te krijgen".

De redacties en journalistenopleidingen puilden al uit van de vrouwen, maar aan de top waren ze nog met een lantaarntje te zoeken. Maar dat zou gaan veranderen, orakelde de Volkskrant, simpelweg door de macht van het getal. "Het groeiende aantal vrouwen op redacties stuit op mannelijke leidinggevenden, overwegend oudere mannen, veertigers en vijftigers. Over een jaar of tien zijn die weg. Dan grijpen de net veertig geworden dames hun kans."

En zie!

Chantagementaliteit

Communicatie-expert Jan Callebaut spreekt van een logische evolutie. "Ik geloof niet dat mediabedrijven bewust op zoek gegaan zijn naar een vrouw. Er diende zich een generatie knappe journalisten met leiderschapskwaliteiten aan. En toevallig waren dat overwegend vrouwen."

Ook Pascal Kerkhove, tot twee jaar geleden hoofdredacteur bij Gazet van Antwerpen, gelooft niet in genderdenken. "Hoofdredacteur is een stiel. Ik zie niet in waarom vrouwen dat beter zouden kunnen dan mannen, of omgekeerd. Er zijn maar twee categorieën van hoofdredacteurs: goeie en slechte. Beide vind je bij mannen en vrouwen. Ik merk ook weinig verschil in de kranten, nu ze haast allemaal door vrouwen worden geleid."

Hoewel dit niet-genderdenken vandaag de logica zelve lijkt, was er een dijk van een mentaliteitswijziging voor nodig. In 1969 gaf de hoofdredacteur van het Algemeen Handelsblad, H.J.A. Hofland, te kennen dat hij onvoldoende kon rekenen op zijn vrouwelijke verslaggevers. "Ze hebben toch allemaal die chantagementaliteit", zei hij. "Ze buiten hun vrouw-positie uit. 'Sorry, ik heb geen zin, ik heb hoofdpijn, dat onderwerp ligt me niet...' Een vrouw moet bewijzen dat ze haar pijntjes en inzinkingen waard is."

Liesbeth Van Impe, cohoofdredactrice van Het Nieuwsblad, herinnert zich hoe ze amper tien jaar geleden nog een curiosum was als politiek journaliste. "Tijdens een persconferentie met allerlei mannelijke collega's werd er toen nog verondersteld dat je alleen aanwezig was om de dassen van de ministers te keuren."

Van Impe oppert dat zij, en de meeste van haar concullega's, een verleden hebben in de 'mannelijke delen' van de redactie, de politieke en economische verslaggeving. "Ik betwijfel of een modejournaliste ook zou kunnen doorgroeien tot hoofdredactrice."

Bij haar aanstelling werd ze samen met Isabel Albers, die net hoofdredacteur van De Tijd was geworden, uitgenodigd op de sofa van De laatste show. "Blijkbaar was dat groot nieuws, vrouwelijke hoofdredacteurs. Ik vond het eerder gek dat het zo lang had geduurd."

Albers kwam bij De Tijd in een mannenbastion terecht, met een overwegend mannelijk lezerspubliek. Ze maakte de krant breder, relevanter en bouwde ze uit tot een multimediaal merk. De verkoopcijfers stegen. Met dank aan de vrouwelijke lezer? "Misschien wel. Soms zag ik op de lay-out een krant liggen waarin dertig pagina's lang geen vrouw te zien was. Of een uitnodiging voor een event met alleen mannen in maatpak op. Die onbewuste automatismen heb ik moeten doorbreken, maar dat bleef moeilijk."

Opslorpende job

Een topman van een mediabedrijf wijst op de oprukkende emancipatie, die maakt dat er nu meer carrièrevrouwen zijn die niet meer automatisch hun gezin op de eerste plaats zetten. "Hoofdredacteur is een zeer veeleisende job. Het nieuws slaapt niet, hoofdredacteurs evenmin. En als ze slapen, is het met de smartphone naast hun oor. Twintig jaar geleden waren er
bitter weinig vrouwen die 300 procent voor die job wilden gaan. Vandaag zijn ze er wel."

Kris Vanmarsenille geeft toe dat ze blij is dat haar kinderen al 18 waren. "Nu kan ik me volop in die job gooien. Soms zit ik in het weekend nog commentaarstukken te schrijven. En 's avonds wordt het vaak laat. Met jonge kinderen denk je toch altijd: verdorie, ik moet naar huis."

Van Impe heeft, net als Liesbet Vrieleman, geen kroost. Béatrice Delvaux van Le Soir, de eerste hoofdredactrice in België, raadde haar aan om de job maar vijf jaar te doen en daarna nog een stukje te gaan leven. "Ik denk niet dat er één hoofdredacteur is die dit 20 jaar wil doen. Het slorpt je helemaal op", zegt Van Impe.

Albers en Indra Dewitte hebben wel jonge kinderen. "Ik heb twee zonen van 11 en 14, en die schuif ik onder geen beding aan de kant", zegt Albers. "Ik probeer ook drie keer per week 's morgens te gaan joggen. Een half uurtje energie opzuigen, voor de files. Daardoor kan ik professioneel volle gas gaan."

Ze heeft drie vuistregels om de combinatie werk-gezin gesmeerd te laten verlopen. Eén: omring je met goede mensen en delegeer. Twee: kies je gevechten, zaken veranderen doe je stap voor stap. En drie: bewaak je grenzen. "Het nieuws slaapt nooit, dat klopt, maar af en toe moet je het kunnen loslaten en ten volle bij je gezin zijn. Al is dat een constante strijd. Dat geldt trouwens ook voor mannen. Ik heb bij De Tijd veel twintigers en dertigers zien kampen met de combinatie werk-gezin. Die gezonde balans is een van mijn grootste aandachtspunten. Mijn mensen zijn mijn handen en voeten. Als zij in een leuke biotoop kunnen werken, zullen ze ook sneller boven zichzelf uitstijgen."

Indra Dewitte (Het Belang van Limburg). Beeld Thomas Legreve

Vaarwel, brullende tiran

En toch zijn die vrouwen in de hoofdredacteurszetel niet alleen het gevolg van de emancipatie en de macht van het getal. De job is veranderd en vraagt meer vrouwelijke competenties. Koen Marichal is onderzoeker en leiderschapsdenker aan de Antwerp Management School. In zijn boek Leider in de spiegel breekt hij een lans voor een nieuw soort leiderschap, gebaseerd op samenwerking.

Marichal: "Het machtsmodel van de baas die boven het voetvolk staat, is achterhaald. Kijk naar de politiek. Wie gelooft er nog in een premier die het land in zijn eentje uit het moeras kan trekken? Iedereen beseft dat we verschillende leiders nodig hebben die een sterk netwerk vormen en respect hebben voor elkaars belangen."

Een moderne hoofdredacteur staat, volgens Marichal, tussen zijn mensen en komt tot resultaten via overleg en het filteren van een camionlading uiteenlopende ideeën. Daarnaast moet hij of zij ook mensen kunnen motiveren en respect tonen voor de eigenheid van werknemers. "Vroeger overheerste de totale controle, nu werk je op basis van empathie en vertrouwen. Als je dat profiel zoekt, kom je in je selectie heel gauw bij vrouwen terecht."

Jan Callebaut schetst enkele actuele trends binnen bedrijven die tien jaar geleden nog ondenkbaar waren: speeches waarin de baas een fout toegeeft, bestuursvergaderingen waarin de jongste aanwinst meteen mee aanschuift om frisse ideeën te leveren, en verse talenten die de senior managers gaan coachen. "De macho die het allemaal weet, is ver weg. De job van CEO is veel moeilijker dan vijftien jaar geleden. Hij moet veel meer aanwezig zijn binnen zijn werkcirkels, en elke dag tonen waarom hij de baas is."

Over één ding zijn zowat alle gesprekspartners het eens: de hoofdredacteur als brullende tiran is passé. De namen van Luc Van Loon, Rudy Collier en Peter Vandermeersch vallen. "Vandermeersch zei ooit dat er in de zoo nog koten openstonden voor journalisten die slechte stukken schreven", zegt Jeroen Denaeghel, ex-hoofdredacteur van P-magazine. "Als je dat nu doet, krijg je de personeelsdienst op je dak. De aan whisky verslaafde hoofdredacteur die met de vuisten op tafel bevelen uitstuurt, dat wordt niet meer gepikt. Mensen kraken meteen. Het werktempo en de druk op journalisten is enorm gestegen. Het zijn lange dagen en je moet vermijden dat mensen uitgeblust geraken. Dat kan alleen door te investeren in menselijke relaties. De komst van Liesbet Vrieleman werd bij de VRT op luid applaus onthaald. Dat duidt erop dat ze bij haar vorige passage bij de VRT een goede sfeer heeft neergezet in haar team."

Denaeghel geeft toe dat hij het als baas vaak moeilijk had om rekening te houden met de persoonlijke besognes van zijn journalisten. "Ik wilde vooral een goed blad maken. Mensen die kampten met onzekerheid, burn-out of een ziek kind: ik wist niet hoe ik daarmee moest omgaan. Ik was vaak nogal direct. Vrouwen zijn gevoeliger en hebben doorgaans meer tact. Ze beseffen beter hoe iets zal overkomen. Dat maakt hen betere peoplemanagers."

Vanmarsenille sluit zich daarbij aan. "Ik praat héél veel met mijn mensen. Ik weet wie aan het verbouwen is of wiens vader in het ziekenhuis ligt. Mensen die het moeilijk hebben, kun je best niet te hard aanpakken. Met stoere taal de stress opdrijven, werkt contraproductief. Als ze hun zaakjes op orde hebben, komen ze vanzelf wel weer bovendrijven."

Albers gelooft niet dat die begripvolle aanpak typisch vrouwelijk is. "Vrouwen betere peoplemanagers? Dat is een grove veralgemening. Ik ken ook mannen die hun redactie met veel menselijkheid aansturen. En vrouwen zonder een bal empathie. Een empathische aanpak betekent ook niet dat je niet heel veeleisend kunt zijn. Ik wil dat mijn mensen zich lekker in hun vel voelen, maar van mijn doelstellingen doe ik geen sikkepit af."

De glazen afgrond

Het is opvallend dat de hoofdredactie steeds vaker bemand wordt door twee mensen. Van Impe vormt een hechte tandem met Pascal Weiss. Vanmarsenille dubbelde een tijd met Rudy Collier. En Albers behoort bij Het Laatste Nieuws zelfs tot een koptrio. "Onze job is enorm complex geworden", zegt Van Impe. "Je moet niet alleen een papieren krant maken, maar ook een site beheren, een app aansturen, met het management overleggen, meedenken over nieuwe businessmodellen, strategische plannen uitrollen... En ergens tussendoor moet je ook je mensen tevreden houden. Daarvoor heb je zo'n waaier aan eigenschappen nodig dat je die zelden in één persoon vindt. Met twee verschillende persoonlijkheden ondervang je meer aspecten van de job. Ik heb met Pascal Weiss een duidelijke rolverdeling, die aansluit bij onze kwaliteiten en totaal losstaat van mannetje-vrouwtje."

Marichal ziet die duoleiderschappen ook opduiken bij ziekenhuizen en aan universiteiten. "Dat is typisch voor creatieve sectoren of complexe domeinen die onder druk staan. Het is wijs om aan de top twee strekkingen en twee verschillende disciplines te verenigen."

Er bestaat ook een negatieve lezing van de huidige trend tot vervrouwelijking in de media. Volgens de theorie van de glazen afgrond mogen vrouwen het pas proberen als de mannen met de handen in het haar zitten. "In sectoren die het moeilijk hebben, zie je vrouwen zich soms met ware doodsverachting in een topjob storten, terwijl de mannen naar sectoren vluchten waar ze makkelijker succes kunnen boeken. Marianne Thyssen, Caroline Gennez en Gwendolyn Rutten werden niet toevallig partijvoorzitter op het moment dat hun partijen het moeilijk hadden. Dat was een typisch geval van glazen afgrond. De mannen zaten toen in het struikgewas te lachen, wachtend op betere tijden."

Albers reageert met een quote van Margeret Thatcher. "If you want anything said, ask a man. If you want anything done, ask a woman. (lacht) Serieus: de digitale uitdagingen waar we voor staan, zijn gigantisch. Daar zullen we sterke mannen en vrouwen voor nodig hebben."

Liesbeth Van Impe (Het Nieuwsblad). Beeld Thomas Legreve
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234