Donderdag 23/05/2019

Game of Thrones

Klassiek schilderij of ‘Game of Thrones’? Zoek de 7 verschillen

Links: de rosse heks Melisandra tracht de overleden Jon Snow opnieuw tot leven te wekken. De scène met Jon Snow is haast een exacte kopie van Rembrandts 'De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp'. Beeld rv

Tijdens de werkuren naar Game of Thrones kijken: klinkt als een droom voor miljoenen fans. Kunsthistorica Katharina Van Cauteren (UAntwerpen) deed het en kwam tot een verrassende ontdekking: naast seks en bloed, spat ook oude schilderkunst van het scherm. Voor al wie zich ooit schuldig voelde over zijn Game of Thrones-verslaving: hier is uw excuus. Opgelet: dit stuk bevat spoilers. 

Sommigen kijken naar Game of Thrones voor de spanning. Anderen doen het voor de stomende seks, of op zijn minst omdat ze warmlopen voor de koene Jon Snow. Dat geldt niet voor Van Cauteren. In zowat elk museum vindt ze al geweld en torso’s genoeg. Wel kijkt ze uit kunsthistorische interesse. Zonder bak popcorn. In opperste concentratie analyseert Van Cauteren de beelden, maniakaal doorbladert ze haar mentale kunstcatalogus en ontrafelt ze het moodboard van de populairste serie van de afgelopen jaren. Daarop geprikt: Rembrandt, Da Vinci, Caravaggio en zelfs enkele Vlaamse primitieven. Niet direct namen waar het gemiddelde tienerhart sneller van klopt, maar toch kregen miljoenen nietsvermoedende Game of Thrones-kijkers zowat de halve Europese schilderkunst met de paplepel naar binnen gegoten.

Een voorsmaakje. Herinnert u zich nog dat moment in 2016, dat miljoenen mensen tot tranen, dromen, speculaties en uiteindelijk verlossing bracht? Juist, die scène waarin Jon Snow na een onverwachte dood weer de ogen opende. En kent u ook nog dat beroemde schilderij, waarop Rembrandt vastlegde hoe de pedante dokter Tulp zijn leerlingen de beginselen van de anatomie uitlegt? Leg beide eens naast elkaar: er is de rosse heks Melisandra, die de dokter vervangt, maar om daarnaast nóg zes verschillen te vinden...

Toeval? Volgens Van Cauteren niet. Ze ontwaarde nog tientallen andere ‘beeldcitaten’ in de serie, en ze kan die ook allemaal hard maken. “Het kan niet anders dan dat die Rembrandt op tafel lag, toen er over de setting werd nagedacht. Voor zo’n scène wordt grondig vooronderzoek gedaan. Nog voor de camera begint te rollen, ligt al vast hoe alles in beeld komt.”

Zoon van schilder

Verder verwijst ze naar interviews waarin Game of Thrones-cinematograaf Robert McLachlan vertelt over de schilders waarop hij zich gretig entte. “De scènes waar ik het meeste trots op ben, zijn diegene die – als je het beeld zou bevriezen – precies lijken op de topstukken van Rembrandt of La Tour”, lezen we in Vulture. Het moet dan ook niet verbazen dat McLachlan de zoon is van een schilder, en dat hij eerst een jaar kunstgeschiedenis studeerde voor hij in de filmwereld terechtkwam. “Het mooie aan werken aan Game of Thrones is dat ik de tijd heb om op een vliegtuig te springen naar het Louvre, het Prado of het Rijksmuseum. Urenlang kan ik er kijken naar oude meesters. Ze zijn mijn grootste inspiratie.”

Naar eigen zeggen keek McLachlan vooral naar Britse landschapsschilders zoals John Constable en William Turner, en ook voor Van Cauteren is die link zonneklaar. “Denk maar aan de scène waarin Daenerys de zee oversteekt met haar vloot. Die boten in de mist, dat tegenlicht op het water: dat is onmiskenbaar Turner. Minus de draken dan.”

Een grappig detail is dat McLachlan precies om die reden een Britse crew verkiest boven Amerikaanse technici. “Jarenlang worden ze meegesleept naar the National Gallery in Londen, en als Europeaan hebben ze toegang tot de beste galeries ter wereld”, vertelt hij aan Film School Rejects. “Een voorbeeld: in de allereerste scène die ik maakte voor Game of Thrones, ontmoeten The Hound en Arya een man met een kapotte kar. Half lachend zei ik tegen een cameraman: ‘Ik ga hier een Constable namaken.’ Waarop die prompt antwoordde: ‘Ah, De hooiwagen!’ Hij wist precies wat ik bedoelde, en zette de set op.”

Eeuwenoude special effects

Wie zich nu ongemakkelijk begint te voelen omdat Constable niet direct een belletje doet rinkelen, niet getreurd: door hun karige aandeel in de kunsten werd op die naam bij de Britten nogal buitensporig gehamerd. Wie natuurlijk wél bekend in de oren klinkt, is Leonardo da Vinci. Ook diens typisch nevelige achtergronden inspireerden de Game of Thrones-makers, en wel dankzij een techniek die Van Cauteren herkent als het Italiaanse ‘sfumato’. “Vaak heb je bij Game of Thrones het gevoel dat er een lichte sluier bovenop de landschappen ligt. Soms komt dat door echte natuurfenomenen, maar meestal werden rookmachines gebruikt.” Als voorbeeld toont ze de scène waarin Arya Stark voor het eerst kennismaakt met Brienne of Tarth. “De mistige achtergrond accentueert haar geschokte gezicht. Net dat beetje extra mysterie, precies zoals bij de Mona Lisa.”

Binnenskamers stuwen vooral theatrale lichteffecten de spanning verder de hoogte in. “In een wereld waarin de elektriciteit nog niet is uitgevonden, werpen open vuren en flakkerende kaarsen diepe schaduwen over de personages. Als ik dat zie denk ik meteen: Caravaggio”, jubelt de kunsthistorica. “Hij was de eerste die clair-obscur in de kunst introduceerde. Grote lichtbundels vallen vanuit één hoek het beeld binnen, natuurlijk precies op de plek waar het allemaal gebeurt. Die uitvinding drukte een stempel op de hele 17de eeuw: er was kunst voor Caravaggio, en na hem.”

Hoewel McLaghan flink zijn huiswerk maakte, hoefde hij dus niet eens per se bij Caravaggio zelf af te kijken. Ook in Hollywood traden heel wat regisseurs in de voetsporen van de Italiaan. “Denk maar aan Orson Welles. De schaduwwerking in Citizen Kane is er een waar Caravaggio zelf jaloers op zou zijn. Later tapte ook Francis Ford Coppola voor zijn The Godfather-trilogie uit het barokvaatje. En Kubrick haalde voor zijn Barry Lindon zelfs speciale camera’s bij de NASA, omdat hij enkel bij natuurlijk licht wou filmen. Dat is het soort nerdfactor dat ik alleen maar diep kan appreciëren.”

Een kritische lezer vraagt zich intussen af of dat wel allemaal mag, zomaar schilderijen vertalen naar pixels voor een commercieel doel. Is dat geen plagiaat? “Uiteindelijk doen die makers hetzelfde als elke zichzelf respecterende schilder uit de 17e eeuw: imitatio en emulatio”, weerlegt Van Cauteren. “Jonge kunstenaars maakten eerst bestaande kunst na, zo begon Bruegel de Oude als kopiist van Bosch. Wie het kon, deed aan emulatio: overtreffen. Zonder gêne retoucheerde Rubens werk van Titiaan, dus zo schrijft ook Game of Thrones zich in in een eeuwenoude traditie. Die gedachte maakt mij gelukkig. Plots wordt een duf landschapsschilderij, met een hooiwagen dan nog, weer supersexy.”

Niet toevallig luidt Van Cauterens eigen leuze dat film de erfdrager is van de schilderkunst: beide vertellen een verhaal in beelden. “Rubens bijvoorbeeld, dat was de Spielberg van de 17e eeuw. Met puur spierballengerol joeg hij dolende zieltjes terug de kerk in. Kijk naar zijn Joris en de draak: dat is Jurassic Park! Alleen heeft Spielberg minstens drie beelden nodig om exact hetzelfde te vertellen.”

De schuld van Disney

Maar er is nog een band tussen musea en filmsets. Naast de juiste sfeer, een goed frame of de special effects is pakweg het Louvre ook een gigantische shoppingmall als het om rekwisieten, kostuums en decor gaat. “Game of Thrones speelt zich af in een fictieve sprookjestijd. Daartegenover is het maken van een reeks als House of Cards poepsimpel: even googelen, en je weet perfect hoe het Witte Huis eruitziet. Bij Game of Thrones heb je enkel de lettertjes. Dan is de schilderkunst een goudmijn.”

Alweer laat McLachlan even in zijn kaarten laat kijken. En wat blijkt? Nota bene de herbergtaferelen van17e-eeuwse Vlaamse kunstenaars als Brouwer en Teniers waren model voor de vele tavernes in de serie. “Denk eens terug aan de scènes in de Crossroads Inn of de Inn of The Kneeling Man. De tonnen, houten krukjes, ongure types en vloer van aangestampte aarde... Je stapt daar echt binnen in een Vlaams schilderij.”

Ook voor de styling van de prinsessen, ridders en heksen zijn de gelijkenissen op zijn minst verdacht. “Neem Cersei Lannister. Haar kapsel, gewaden, accessoires: echt twee druppels water een edeldame van de 19e-eeuwse schilder Frederic Leighton.” Zelfs het hof van King’s Landing en de decadente bordelen van Little Finger ontsproten niet aan de makers’ eigen fantasie. “Die exotische sfeer, dat is typisch het oriëntalisme dat populair werd in de 19de eeuw. Een Delacroix pur sang.”

Opvallend is wel dat Game of Thrones zich eigenlijk in een soort middeleeuwen afspeelt, en dus in principe maar weinig te maken heeft met 19e-eeuwse kunst. Als ze dan toch zo nodig uit de schilderkunst moesten puren, waarom niet gewoon uit die van de middeleeuwen? “Middeleeuwse miniaturen zijn meestal een knullig stripverhaal, daar ben je niet veel mee. Maar de romantische kunst uit de 19de eeuw, dat is voor een filmmaker de jackpot”, verklaart Van Cauteren. “Het is het moment dat de industrialisatie doorbreekt: plots walmen overal de fabrieken, boeren worden arbeiders en de kerk biedt geen houvast meer, want God is dood. Vol nostalgie zoeken kunstenaars dan maar heil in de middeleeuwen, toen de natuur nog wild was, de liefde nog hoofs, het geloof nog puur. Het was dus de boomperiode voor ‘middeleeuwsige’ taferelen, met een waanzinnige zin voor detail: spelletjes, kroontjes, tapijten, kapsels, … You name it, they have it.

Dat daarbij de historische feiten weleens verwaarloosd werden, bewijzen de Griekse zuilen, nog niet uitgevonden muziekinstrumenten of anachronistische kledingstijlen die het canvas werden binnengesmokkeld. “Eigenlijk is het pure fantasy. Het verleden werd oneindig veel mooier gemaakt dan het ooit was. Zet daar een middeleeuwer in, en hij herkent er niets van.”

En toch zijn het precies die 19de-eeuwers die het meeste weerklank vinden in de populaire cultuur vandaag. Het is zo dat kleine meisjes een prinses tekenen, dat jongens een riddertornooi naspelen of honderden films een kasteel tonen. En dat blijkt grotendeels de schuld van één man: Walt Disney. “Het ultieme middeleeuwse kasteel is immers gebaseerd op het slot van Neuschwanstein, opgetrokken in de 19e eeuw. Op zijn beurt zat Disney mee aan de knoppen van ons collectief geheugen. Zeker in de VS stellen ze zich de middeleeuwen echt voor zoals in Doornroosje. Waarom zou Game of Thrones nu nog van dat waanbeeld afwijken? Je blijft het voederen, want het gaat erin als zoete koek.”

Kortom: als je graag wilt weten hoe de middeleeuwen eruitzagen, kijk dan niet naar Game of Thrones. Maar wil je alsnog sceptici het zwijgen opleggen, laat dan vooral Rembrandt eens vallen, wanneer je staat te kwijlen op Jon Snow. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.