Maandag 21/10/2019

Boeken

Kinderboeken zorgen voor lichtpunt in sector die het moeilijk heeft

Tijdlijn (Peter Goes) Beeld rv Lannoo

Literatuur? Die moet in vitrines steeds vaker plaats ruimen voor reeksen als 'De waanzinnige boomhut' of 'D5R'. Sterker nog: liefst een op de vijf van alle verkochte boeken in Vlaanderen is bestemd voor de jeugd. Ze zijn zo populair dat zelfs kinderloze volwassenen ze kopen.

Een bibliotheek voor het nog ongeboren kind. Het klinkt nogal absurd, maar het gebeurt volgens boekhandelaars steeds vaker. Terwijl geboortelijsten traditioneel gevuld zijn met bijvoorbeeld tetradoeken, kruippakjes of knuffels, duiken daar tegenwoordig ook kinder- en jeugdboeken op. Denk daarbij niet alleen aan uitgaven die bedoeld zijn voor peuters en kleuter, maar evenzeer aan werken voor (pre)pubers. Zo kan het dus gebeuren dat een pasgeboren baby plotsklaps al de eigenaar is geworden van een heuse boekencollectie.

Het valt op hoe kinderboeken zich in het grote boekenlandschap erg goed staande houden. Krijgt de volwassenenafdeling duidelijk klappen, dan zorgt het jongste lezerspubliek voor een groei. Vakorganisatie Boek.be zag in vijf jaar tijd de verkoop van kinderboeken met 5,6 procent stijgen. Vorig jaar werden er voor 37,4 miljoen euro verkocht. Begin dit jaar kreeg de markt een knauw, maar toen moest de laatste stuiptrekking van Harry Potter nog komen.

"Er zijn een aantal reeksen in verschillende leeftijdscategorieën die heel erg aanslaan", zegt Evi Werkers van Boek.be. De 'D5R'-reeks bijvoorbeeld (voor de leken: klinkt als 'De vijver'), naar de gelijknamige jeugdserie op Ketnet over vijf jongeren in Vilvoorde. Of ook 'De waanzinnige boomhut'-reeks van de Australische auteur Andy Griffiths doet het bij kinderen vanaf acht jaar heel erg goed. Naast natuurlijk Studio 100-kleppers, waarin de meisjes van K3, Bumba of Plop doorgaans de hoofdrol spelen.

Magnus en zijn superkat (Kim Crabeels). Beeld rv Lannoo

Toch zijn het niet alleen de populaire nieuwigheden die bij de allerjongsten in de kast staan. Klassiekers zoals Jip en Janneke van Annie M.G. Schmidt of De GVR van Roald Dahl staan na al die jaren nog steeds te blinken in de top vijf van best verkochte kinderboeken per leeftijdscategorie. Niet verwonderlijk: in de meeste gevallen zijn het natuurlijk de ouders of grootouders die de boekenplanken van de kinderen vullen. Zij grijpen het liefst naar die werken die de tand des tijds hebben doorstaan of die ze zelf ooit als kind hebben gelezen. Een vorm van nostalgie, dus.

Ook voor grote mensen

Het vormt het begin van een verklaring. Maartje Swillen, boekhandelaar bij het Leuvense Boekarest, ziet hoe kinderboeken een steeds prominentere plaats zijn gaan innemen en ook de wat oudere en soms zelfs kinderloze lezers weten te charmeren. "Het klinkt misschien vreemd, maar we hebben nogal wat klanten die louter voor de kinderboeken langskomen. Eigenlijk stijgt de verkoop jaar na jaar, ook bij volwassenen die geen kinderen hebben. Zij kopen bijvoorbeeld de prentenboeken van uitgeverij De Eenhoorn.

"Er verschijnen naar mijn aanvoelen gewoon steeds rijkere en betere kinderboeken. Het zorgt ervoor dat een derde van onze vitrine soms uit kinder- en jeugdboeken bestaat. Natuurlijk kiezen we daarbij wel eerder - en dat is een verkoopargument - voor de kinderboeken die ook volwassenen kunnen aanspreken. Want zij hebben uiteindelijk de portemonnee in handen."

Het is een waarheid waar illustrator Peter Goes ook van doordrongen is. Hij tekende onder meer Tijdlijn, een reis door de geschiedenis, en verkocht tot nu meer dan honderdduizend exemplaren in meer dan tien landen. "Ik probeer toegankelijk te zijn, maar ik hou vooraf geen rekening met een gigantisch publiek. Wel merk ik, onder meer uit de feedback die je krijgt van lezers, dat er verschuivingen zijn opgetreden en dat volwassenen steeds vaker mijn boeken kopen. Uiteindelijk zijn zij degenen die als eerste getriggerd moeten worden. Juist daarom spreek ik ook liever over prenten- dan over kinderboeken."

Boekpakket voor baby's

De volwassenen zijn inderdaad cruciaal in dit verhaal. Het is zeker niet alleen uit nostalgie dat ouders hun kinderen allerlei boeken proberen aan te smeren, maar ook omdat ze uit allerlei hoeken te horen krijgen hoe belangrijk die hele (voor)leescultuur wel is.

Nog lang voordat kinderen hun eerste woordje kunnen brabbelen, leggen de medewerkers van Kind & Gezin aan kersverse ouders uit dat praten, liedjes zingen en voorlezen uitermate goed is voor de ontwikkeling van het kind. In die mate zelfs dat Kind & Gezin in samenwerking met de organisatie Iedereen Leest boekenpakketten uitdeelt voor baby's van 6 en 15 maanden. Eenmaal op school, proberen uiteraard ook leerkrachten kinderen het plezier van lezen bij te brengen.

Inspanningen die het verschil kunnen maken. Onderzoek toont inderdaad dat kinderen die een verhaaltje horen voor het slapengaan, op lange termijn een voorsprong ontwikkelen qua taalgevoeligheid en -vaardigheid. Zo gaapt er een kloof tussen de hoeveelheid woorden die baby's en peuters dagelijks te horen krijgen. Sommige kinderen horen 12.000 woorden per dag, andere maar een 600-tal. Door ouders te stimuleren om hun kind elke dag een verhaal voor te lezen, kan dat verschil deels worden goedgemaakt.

Het moeten daarbij zeker geen literaire hoogstandjes zijn. Zelfs de meest eenvoudige prentenboeken zorgen ervoor dat kinderen beter causale verbanden kunnen leggen en zich een voorstelling kunnen maken van woorden. Hoe meer positieve leeservaringen op jonge leeftijd, hoe groter zelfs de kans op betere leerprestaties in de lagere school. En hoe vroeger je ermee begint, hoe groter de winst.

Goed nieuws natuurlijk voor de uitgeverijen. Niet alleen is er wetenschappelijk bewijs dat hun producten goed zijn voor het kinderbrein, de verkoop ervan wordt onrechtstreeks gesteund door de overheid. In die zin is het niet verwonderlijk dat kinderboeken nog steeds vlotjes over de toonbank gaan. "Al is er op dat vlak een evolutie merkbaar", zegt Sofie Van Sande, kinderboekenuitgever bij Lannoo. "Vroeger had je naast de bestsellers ook nog een middenmoot die een publiek vond. Vandaag gaan we steeds meer naar een topklasse - een resem goed verkopende boeken - en een heleboel werken die wat uit de boot vallen."

Glitter en reliëfs

Wat maakt van een boek een hit? "Kwaliteit drijft altijd boven", meent Van Sande. "Nogal wat mensen denken dat het makkelijk is om een kinderboek te schrijven. We krijgen heel veel manuscripten binnen, maar die zijn zeker niet allemaal even goed. Het is niet zo makkelijk om een goed verhaal eenvoudig op te schrijven."

Toch kun je je vragen stellen bij die kwaliteit. Niet voor niets staat de top tien van best verkochte kinderboeken bol van de commerciële Studio 100-producties. "Dat klopt, maar even goed zien we dat kwaliteitsvolle boeken evenzeer succesvol kunnen zijn", zegt Van Sande. En in het andere geval zorgen de grote commerciële successen ervoor dat ook minder lucratieve literaire pareltjes op de markt kunnen komen.

Daarnaast zetten de uitgeverijen ook in op het 'totaalplaatje'. Naast de teksten moeten ook de illustraties op punt staan. " De vormgeving, de papierkeuze... Alles moet kloppen", geeft Van Sande aan. Of ze maken gebruik van allerlei papiertechnieken, met glitter en goud of reliëfs, om het voor de allerjongsten nóg aantrekkelijker te maken.

Het verklaart mee waarom de digitalisering bij kinderboeken maar moeilijk ingang vindt. Een mooi groot prentenboek op je iPad bekijken, is toch niet helemaal hetzelfde. Reliëf of goudglitters verliezen op een scherm zelfs helemaal hun charme. E-boeken maken nog steeds slechts 3,5 procent van de verkoop uit, en amper 5 procent daarvan zijn kinderboeken.

Boekhandelaars, uitgeverijen en Boek.be zien hoe dan ook "geen einde komen" aan de populariteit van het kinderboek. Toch is niet iedereen even optimistisch. Zo geeft de gevierde jeugdauteur Marc de Bel, die sinds zijn debuut in 1987 meer dan 1,7 miljoen boeken verkocht, aan dat de gouden jaren voorbij zijn. "Ik zou die verkoopcijfers toch met een korreltje zout nemen, hoor. Toen ik debuteerde las volgens mij nog 40 procent van alle kinderen. Vandaag ligt dat, denk ik, eerder op 20 of 15 procent. Voor zover ik hoor, nemen ook de ontleningen in de bibliotheken fors af. Ander vermaak, van televisie tot games, is ervoor in de plaats gekomen. Mijn topjaren beleefde ik in de jaren negentig en vlak na de eeuwwisseling. Tegenwoordig verkoop ik door de band genomen een derde minder dan toen."

Veel zal volgens De Bel afhangen van de uitgevers en door de hun gekozen strategie. "In bepaalde grote boekhandels staan de rekken en vitrines voor de helft vol met, excuseert u mij, ronduit slechte kinderboeken. Zij zijn contractueel verplicht om die aandacht te geven, wat ervoor zorgt dat ouders zich laten beïnvloeden en denken dat ze een goed boek aanschaffen voor hun kinderen. Je kunt hen dat niet kwalijk nemen. Maar intussen de patatten weliswaar goed verkocht, maar kijkt bijna niemand meer naar de kwaliteit. Take the money and run. Ik maak daarom een onderscheid tussen mensen die schrijven en schrijvers. Het enige wat die laatste groep kan doen, is blijven schrijven. Schrijven tegen de bierkaai."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234