Vrijdag 23/08/2019

Boeken

Kim van Kooten schrijft roman over haar misbruikte vriendin Pauline

Pauline Barendregt (l) en Kim van Kooten (r). Beeld Robin De Puy

Tot voor kort wist actrice Kim van Kooten (41) niet dat haar vriendin Pauline Barendregt (46) een verleden van misbruik met zich meetorste. Samen besloten ze om het lelijke verhaal tot iets moois te kneden: een roman, Lieveling, die na een week al het best verkochte boek is bij onze noorderburen. 'Je hebt humor nodig om dit verteerbaar te maken.'

"Ik heb wel een verhaal voor je."

Met die woorden begon het.

In juni 2010, op een zomerse dag, in de tuin. Spelende kinderen op de achtergrond.

Kim van Kooten - dochter van, gelauwerde actrice en scenarist - had zich laten ontvallen dat ze misschien ooit wel eens een roman wilde schrijven. Als ze maar een sterk verhaal had.

"Ik heb wel een verhaal voor je", zei Pauline Barendregt, mama van drie, succesvolle carrière in de mode.

Kim en Pauline zijn schoolpoortvriendinnen, zoals dat heet. Hun zonen zitten bij elkaar in de klas, de twee gezinnen doen uitstapjes naar het strand, gaan samen op vakantie. "We moesten altijd erg lachen om dezelfde dingen", zegt Van Kooten. "Van Paulines afkomst wist ik helemaal niks." "Ik zag de noodzaak gewoon niet om die bom te droppen", zegt Barendregt.

Die bom is er nu wel.

In 236 pagina's vertelt de roman Lieveling de jeugdjaren van Puck. Hoe het vijfjarige meisje samen met haar mama intrekt bij een nieuwe stiefpapa. Van een armzalige wijk naar een chique villa. Hoe de nieuwe papa zich over het meisje ontfermt, terwijl mama te druk is met televisie te kijken en rosé te drinken en de Story te doorbladeren ('Met Gracia van Monaco heeft ze een speciale band, want Gracia is óók met een rijke prins getrouwd').

Wat in het boek o zo subtiel, liefdevol en zachtjes wordt beschreven - nee, gesuggereerd - is beenhard. De stiefpapa is pedofiel. De rode kinderfiets die Puck krijgt op haar vijfde verjaardag is geen cadeau. Het is zwijggeld.

Puck is Pauline, dat is geen geheim.

'Nou,' zegt hij dan. 'Daar ga je.'

Hij pakt me onder mijn oksels om me over de badrand te tillen. Als ik er bijna ben, tilt hij me weer terug.

'Hm,' zegt hij. 'Dat kan handiger.'

Hij moet me op wel tien verschillende manieren vasthouden en optillen om erachter te komen wat de handigste manier is. 'Potverdikkie,' zegt hij na elke mislukte poging. Ik lach bij elke potverdikkie harder. Als hij de handigste manier gevonden heeft - met één hand onder mijn billen door - zwiept hij me over de rand het water in, tussen de eendjes en de bootjes. Allemaal nieuw en allemaal voor mij. Maar ik mag er niet te lang mee spelen, want ik moet ook nog gewassen worden. Dat duurt lang. Het water wordt langzaam koud. Als ik er eindelijk uit mag krijg ik het nog kouder, omdat er geen handdoeken zijn. Hij droogt me af met zijn handen. In de verte hoor ik Conny Vandenbos.

Uit Lieveling

Beeld rv

Kim, is het vreemd dat jullie veel tijd met elkaar doorbrachten, zonder dat u iets afwist van Paulines dramatische jeugd?

Kim van Kooten: "Ik heb inderdaad vriendinnen met wie ik meer persoonlijke gesprekken voer, maar Pauline is een heel bijzonder beestje. Ze is een stoerder type, eerder mannelijk op dat vlak. Geen gezeur, niet praten maar doen. Ons contact draaide rond uitstapjes met de kinderen, zoals mannen die samen naar de voetbal gaan. Daar hoeven geen emo-gesprekken bij.

"Nu snap ik natuurlijk waarom; het is niet meteen iets wat je overal op tafel gooit."

Pauline Barendregt: "Ik ben me er van bewust dat het een heftig verhaal is. Daar wou ik anderen niet mee belasten. Ik ben ook heel goed geworden in het afleiden van gesprekken naar een ander onderwerp. Ik heb al jaren geen contact meer met mijn familie, dus dat thema omzeil ik."

Paulines naam staat mee op de cover van het boek, jullie doen interviews als duo. Waarom is het belangrijk om samen naar buiten te treden?

Kim: "Het is nooit de bedoeling geweest om er een 'anoniem' verhaal van te maken. Het thema is veel sterker als je die leuke vrouw van vlees en bloed ook werkelijk voor je ziet. Zij is mee de maker van het boek; ze is niet het lijdend voorwerp."

Pauline: "Ik had al heel lang het idee om mijn verhaal te vertellen, maar ik had Kim nodig om de juiste woorden en de juiste vorm te vinden. Ik wil dat dit nut heeft, door het verhaal te vertellen uit het perspectief van het kind. Als we kinderen beter begrijpen, gaan we de signalen bij misbruik misschien sneller herkennen. Want dit gebeurt ook nu nog ergens achter gesloten deuren, elke dag."

Na hun eerste gesprek ging Pauline Barendregt graven. Ze voedde Kim met anekdotes, citaten, feiten, data. Ze gebruikte de taal die zij het best beheerst: maakte moodboards vol tekeningen en foto's, van interieurs, mensen, kleren, liedjes en tv-programma's uit de tijd van toen.

Kim kroop in de huid van Puck. Een kleuter op de eerste pagina's, een ontluikende puber tegen het einde. Naarmate het boek vordert, groeit haar lijf, haar woordenschat, haar bewustzijn. En het besef dat het misschien toch niet helemaal normaal is, dat je elke zondag bloot op de foto moet.

Jullie hebben met tussenpozen vier jaar lang aan het boek gewerkt. Hoe zwaar was het om die doos met jeugdherinneringen te openen?

Pauline: "Ik ben er nooit van weggelopen; het was geen stinkende put die plots openging. Natuurlijk was het soms heftig. Maar dit is absoluut geen verwerkingsboek. Het is geen therapie voor mij, die heb ik al achter de rug.

"Ik voelde vooral opluchting, telkens als Kim weer een hoofdstuk klaar had. Dan dacht ik: kijk, het staat er, dit is echt. Het heeft een begin, een midden en een einde. Klaar."

Kim: "Ik moet eerlijk toegeven dat ik het wel een heftig proces vond. Pauline heeft tijd gehad om de gebeurtenissen een plek te geven. Maar ik hoorde dit alles voor het eerst. Ik schrok heel erg, en dan zag ik Pauline op haar beurt schrikken van mijn reactie.

"Je denkt ook onvermijdelijk aan je eigen kinderen op die leeftijd. En aan jezelf als kind. Ik keek naar dezelfde tv-programma's als Puck. Alleen zat ik met mama, papa en broer gezellig en veilig op de bank."

Veel slachtoffers van incest 'vergeten' of verdringen de gebeurtenissen uit hun jeugd. U herinnert zich alles tot in de kleinste details.

Pauline: "Dat klopt, ik heb een belachelijk goed geheugen. Dat is een vloek en een zegen, natuurlijk.

"Vanaf een heel jonge leeftijd ben ik in een soort toeschouwerspositie gestapt. Ik was er wel bewust bij, maar het raakte me niet meer helemaal. Daarom kan ik er nu redelijk makkelijk over praten. Ik keek altijd naar mijn eigen leven met een zekere afstand. Als ik het verhaal van Puck lees, dan weet ik dat het over mij gaat, maar het voelt niet zo. Er staat een muurtje tussen."

Naast het misbruik is dit ook een verhaal van extreme verwaarlozing. Het schrijnende is dat de pedofiel de enige is die aandacht heeft voor Puck.

Pauline: "En alle aandacht is positief, voor een kind dat verder door niemand wordt opgemerkt. Dat verklaart ook waarom je loyaal wordt tegenover de dader, die zich voordoet als je enige vriend. Een kind zal niet makkelijk vertellen wat er aan de hand is, want het voelt als verraad. Dat is heel scheef, besef je later."

Mama knijpt in de bovenarm van de ober en zegt dat hij goeie spierballen heeft. Daar kan hij haar vast wel een stukkie mee optillen straks, op de dansvloer.

'Kun je mooi zien hoe mijn rok opwaait,' zegt ze.

De ober trekt zo beleefd mogelijk zijn arm los, maakt een halve buiging en zegt dat hij het te druk heeft.

Als de ober weg is, staat papa op.

'Wat ga jij nou weer doen?' vraagt mama.

'Toilet,' zegt papa en verdwijnt.

'Val niet in de pot,' mompelt mama. Ik moet lachen. Mama lacht ook, met haar hoofd in haar nek. Ze kijkt om zich heen. Zo zitten we daar, mijn moeder en ik. Mama met haar rode wapperjurk en haar mooie kapsel, haar diamanten oorbellen en haar ringen. En ik in een donkerblauw jurkje van fluweel met een witte maillot en zwarte lakschoenen. Mama steekt een sigaretje op en neuriet zachtjes mee met de muziek. Ik probeer me voor te stellen hoe het zou zijn als papa niet meer terugkwam van de wc. Zouden we genoeg geld hebben om de rekening te betalen? En om daarna te kunnen blijven leven? Waarschijnlijk niet. Maar we kunnen altijd een baantje voor mij zoeken. Of mijn echte vader opsporen en vragen of hij ons terug wil. Of een nieuwe vader zoeken. Hij hoeft niet heel rijk te zijn, als hij maar gewoon is.

'Puck? Puck, kijk es?'

Mijn moeder heeft van haar servet een bh gevouwen en houdt hem giechelend voor haar borsten.

Uit Lieveling

Lieveling is ook een haarfijne schets van een milieu. Een kolderieke mix tussen de Helaasheid der dingen, Flodder en een aflevering van Hotter Than My Daughter. Met personages als oma Crooswijk (klein, breed en altijd boos, met een stem alsof ze elke dag een doos sigaren rookt) en de grofgebekte Tante Hannie (met een te groot kunstgebit). Moeder is een werkloze kapster (met witte minirok en panterlaarzen met hakken van 15 centimeter).

Samen leveren ze een onuitputtelijk repertoire aan sappige oneliners. ('Als dikke stront tegen een steile helling op' zegt tante Hannie als mama vraagt hoe het met het werk van ome Joop gaat.) Dat het boek ondanks het loodzware thema verrassend lichtvoetig en grappig is geworden, wordt door de uitgever en in elk artikel benadrukt.

En toch. Ik vind het vooral een intriest boek. Ik heb meer gehuild dan gelachen.

Kim: "Ik vind het fijn dat je dat zegt. Het verhaal ís afschuwelijk en hartverscheurend, dat stoppen we niet weg. Maar de humor is een manier om het verteerbaar te maken."

Is dat het Van Kooten-DNA?

Kim: "Misschien wel ja. Met mijn vader deel ik die fascinatie voor de menselijke faux-pas, onze kleine dagelijkse onhebbelijkheden. Je kunt de ellende van de wereld alleen maar aan als je alles herleidt tot kleine verhaaltjes en er een grappige twist aan geeft."

Pauline: "Dat maakt het ook juist interessant. Kim en ik hebben samen gehuild én gelachen. Als ik al eens iets vertelde over mijn familie, dan waren dat vooral hilarische anekdotes, over die gekke figuren. Dat is jarenlang voor mij een manier geweest om naar mijn jeugd te kijken."

Ook voor u als kind, Pauline, was humor al het perfecte pantser. Heel uitdrukkelijk zelfs, wanneer u verkleed als clown naar een schoolfeest gaat, terwijl alle andere meisjes zich optutten als sexy Madonna's met netkousen.

Pauline: "Zo naïef van me, om te denken dat je een jongen kunt verleiden door de clown te spelen en grappige stemmetjes na te doen."

Kim: "Die scène, dat durf je als schrijfster niet eens te verzinnen. De trieste clown, dat ligt er haast te dik op.

"Het is zo ontroerend omdat het echt is."

Pauline: "Wist ik veel. Mijn moeder spoorde me altijd aan om sexy te zijn. Doe eens een korter rokje aan, doe wat lipstick op. Dat was net wat ik niet wilde."

Kim: "Dat is ook het drama van het begaafde kind, als je slimmer bent dan je ouders."

Pauline: "Als kind ken je alleen je eigen gezin; je hebt geen referentiekader. Je zoekt een manier om te overleven in de omstandigheden zoals ze zijn. Dus werd ik al heel jong heel verantwoordelijk."

Kim: "Ik denk dat dat voor veel kinderen geldt. Als ouders ruzie maken, aan de drank zitten, gaan scheiden. Kinderen torsen op jonge leeftijd al veel op hun schouders. Terwijl ze zorgeloos en klein moeten kunnen zijn. Ouders moeten hun kind beschermen en niet omgekeerd.

"Het is een cliché, maar kinderen zien en horen alles; ze hebben de fijnste antennes. Soms lastig hoor, om als moeder voortdurend geconfronteerd te worden met je eigen huichelarij. 'Waarom zei je hallo tegen die mevrouw, je vindt haar toch helemaal niet leuk, mama?'" (lacht)

Beeld Robin De Puy

'Ik ben d'r helemaal stuk van.' Mijn moeder staat in de deuropening. Ze heeft zich maar half opgemaakt en haar zijstaart zit zowat aan de voorkant van haar hoofd. Ze houdt met één hand een verfrommeld zakdoekje tegen haar ogen. Met de andere zoekt ze steun bij oma Crooswijk. Dokter Kuipers en dokter Gijs staan achter hen.

'Ik kan er wel mee janken. Als ik dat had geweten,' zegt mijn moeder.

'Je kon het niet weten,' zegt oma Crooswijk. 'Hoe had je dat moeten weten dan?'

Mijn moeder maakt een brullend geluid en rent de kamer in. Ze stort zich boven op me. Oma Crooswijk draait zich naar dokter Kuipers en dokter Gijs en zegt: 'Het is net als in de oorlog. Met de Joden. Niemand vertelde je wat. Ik wist van niks.'

Uit Lieveling

We verklappen het maar gewoon: het boek heeft geen happy end.

Het echte happy end van dit verhaal zit hier vandaag tegenover ons in de lobby van een Amsterdams hotel. Wie nu Pauline Barendregt googelt, komt bij artikels over Lieveling terecht. Tot enkele weken geleden vond je via haar naam uitsluitend artikels over haar werk als modedesigner. Toen gingen interviews nog over de perfecte jeans. Over haar bewondering voor Coco Chanel. Haar passie voor nagellak.

Het minste wat je kunt zeggen is dat Pauline Barendregt een lange weg heeft afgelegd. Haar mama kon niet goed lezen en schrijven, zij heeft een eigen bedrijf. En het verleden van seksueel misbruik, benadrukt ze, speelt geen enkele rol in haar leven nu.

Het boek stopt wanneer het hoofdpersonage 14 is. Komt er een sequel?

Pauline: "Nee. De rest hou ik voor mezelf. Het heeft moeite gekost, maar het is goed gekomen. Dat is al wat telt.

"Als er nog een boek in mij zit, laat het dan over mijn leven van nu gaan. Een stijlbijbel, iets over kleren en nagellak." (lacht)

Begrijpt u dat er mensen zijn die nooit hun traumatische jeugd te boven komen?

Pauline: "Dat snap ik helemaal. Dat het mij wel gelukt is, voelt niet als een verdienste. Het is gewoon hoe ik in elkaar zit. Toen ik op mijn zeventiende het huis uitging en naar Amsterdam trok, barstte ik van de plannen. Vooruit, hoe pakken we dit aan, dacht ik. Ik heb mijn energie altijd in de toekomst gelegd.

"Ik heb in het begin van mijn leven al zo veel shit doorstaan, dat me nooit meer iets ergs kan overkomen. Zo voelt het."

Gewoon de dingen aanpakken, zand erover. Zo eenvoudig kan het toch niet zijn?

Pauline: "Oh, maar dat is zeker niet mijn boodschap. Integendeel, ik wil tonen dat er altijd hoop is om vooruit te raken. Ik heb in verschillende fases van mijn leven ondersteuning gezocht en hulp nodig gehad. Het is een lange weg geweest."

Kim: "We zeggen niet dat het makkelijk is."

Pauline: "Daarom vind ik het niet gepast om te praten over verwerking of therapie; ik kan anderen niet vertellen hoe het moet. Elke mens en elk verhaal is anders."

U hebt zich losgewrikt uit een marginaal milieu. Ook dat is zeldzaam. Is dat dankzij uw creatief talent?

Pauline: "Ik hou gewoon erg van mooie dingen. Als klein meisje was ik al op mijn fantasie aangewezen. Als de realiteit niet mooi is, dan verzin je als kind een andere weg. Ik trok me terug in mijn hoofd, alleen op mijn kamertje. Dat heeft mijn creativiteit en verbeeldingskracht gestimuleerd. Ik wil altijd alles mooier maken. Ook mijn verleden.

"Dat was ook de grote drijfveer van dit boek. We hebben van een heel lelijk verhaal iets moois gemaakt."

Hebben uw kinderen het boek gelezen? Het is ook hun familieverhaal, over de oma die ze niet kennen.

Pauline: "Mijn zoon is 14 en de jongste dochter is 11, die mogen het later lezen. Als ze volwassen zijn. Mijn oudste dochter van 21 heeft het gelezen. Ze was behoorlijk onder de indruk, maar vooral ook trots. Omdat ik de mama ben geworden die ik ben."

Kim: "Dat is het ook. Je kiest niet in welk gezin je geboren wordt, maar je beslist elke dag wat voor moeder je zelf wil zijn."

Tot voor kort deelde u nauwelijks iets over uw verleden, maar als u straks in een vergadering zit, kent iedereen de details uit uw jeugd. Is het moeilijk om gewoon de draad weer op te pikken?

Pauline: "Ik krijg alleen positieve reacties. Iedereen ziet nu wat voor een goeie slingerbeweging ik aan mijn leven heb gegeven. Het is een teken van kracht.

"Als kind schaam je je dood natuurlijk, denk je dat alles jouw schuld is. Maar dit kan iedereen overkomen. Er is helemaal niets waarvoor ik me hoef te schamen."

De dader is ondertussen overleden. Verwacht u reacties van uw mama of andere personages uit het boek?

Pauline: "Ik heb al 20 jaar geen contact meer met mijn moeder. We hebben ons best gedaan om haar te beschermen: er ligt een dekentje van fictie over."

"Het is ook echt geen rancuneboek. Niemand wordt veroordeeld."

Integendeel. Als lezer krijg je eerder medelijden met alle volwassenen in Pucks leven.

Pauline: "Zo voel ik het ook aan. Iedereen handelt vanuit zijn eigen mogelijkheden en beperkingen. En dat heb ik leren aanvaarden."

Als ik jullie hier zo zie zitten, twee leuke vrouwen met een gelukkig gezin en een succesvolle carrière, dan wijst niets erop dat jullie uit totaal verschillende werelden komen. Welke rol speelt jullie afkomst vandaag nog?

Pauline: "Voor mij is het een noodzaak geweest om heel radicaal te breken met mijn verleden. Maar het heeft me ook veel goeie dingen geschonken. Het heeft me focus gegeven, ik verspil geen tijd aan negatieve mensen of dingen. Ik heb een goeie intuitie ontwikkeld.

"Dat gezegd zijnde: ik zou het niemand aanraden hoor." (lacht)

Kim: "Ik kon me vroeger nogal zorgen maken of iedereen me wel aardig genoeg vond. Voelde me schuldig, juist omdat ik uit een warm nest kwam en een beroemde vader had. Ik wilde de jaloezie van anderen voor zijn, misschien. Pauline is daar van jongs af al sterker in; zij volgde noodgedwongen haar eigen pad. 'Kan mij het wat schelen wat die mensen van me denken.'

"Maar iedereen krijgt zijn portie shit te verduren, ook als je succes hebt - wat dat ook moge betekenen - of aan de oppervlakte alles je voor de wind lijkt te gaan. Hoe gaat die quote ook alweer? "Everyone you meet is fighting a battle you know nothing about. Be kind. Always."

Kim van Kooten en Pauline Barendregt, Lieveling, Lebowski Publishers, 236 p., 19,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden