Zondag 17/11/2019

Interview

Ken Loach pakt Uber en co aan in nieuwe film: ‘Ze maken mensen tot slaven van hun werk’

Ken Loach is op zijn 83ste militanter dan ooit. ‘De tijd is op. Als we zo blijven leven, gaan we eraan. Gelukkig lijkt de jeugd dat te beseffen.’ Beeld RV/Joss Barratt

Ken Loach (83) wordt met de jaren niet milder, wel militanter. Met het verhaal van een spartelende pakketbezorger waarschuwt de uitgesproken socialistische filmmaker in Sorry We Missed You dat we onszelf aan het vernietigen zijn. ‘De tijd is op. Als we zo verder doen, gaan we eraan.’

Door een schouderoperatie loopt Ken Loach op het Filmfestival van Cannes rond met zijn linkerarm in een mitella. Het geeft de 83-jarige regisseur een fragiele aanblik. Maar schijn bedriegt. Loach is strijdvaardiger dan ooit, zo maakt hij meteen duidelijk met een kwinkslag: “Het vervelendste is dat ik mijn vuist nu even niet in de lucht kan steken.’ Ken Loach, socialist tot in de kist.

De afgelopen weken mengde Loach zich in de verhitte discussie over de superheldenfilms van Marvel. Nadat topregisseur Martin Scorsese in een interview had verklaard dat Marvelfilms naar zijn mening “geen cinema” waren, trad Loach hem bij: “Superheldenfilms zijn saai en cynisch. Ze hebben niets met filmkunst te maken.” Maar Loach’ afkeer van het genre is meer dan een kwestie van smaak. In Cannes al, daags na de wereldpremière van zijn nieuwe film Sorry We Missed You, legt de regisseur ons uit hoe het concept van een superheld haaks staat op zijn wereldbeeld: “Achter de superheld zit een rechtse ideologie: het idee dat één individu het probleem komt oplossen. Dat is een erg anticollectieve visie. Echte oplossingen komen er alleen als mensen samenwerken.”

Precies dat collectief is altijd het hart geweest van Loach’ filmografie. Niet zelden benadrukt zijn werk het belang van vakbonden in een neoliberale wereld (in Bread and Roses bijvoorbeeld), en zelfs een lichtvoetige komedie als Looking for Eric draait uit op een viering van solidariteit. Het is dan ook geen toeval dat Loach en zijn trouwe scenarist Paul Laverty zich in Sorry We Missed You nestelen in het busje van een pakketbezorger. Zijn dagelijkse realiteit illustreert perfect hoe het collectief vandaag nog verder uiteen wordt gespeeld door de opkomst van de interneteconomie. Chauffeur Ricky, die in de film lange, eenzame dagen klopt in zijn bestelbusje, symboliseert een nieuwe vorm van uitbuiting: de gig economy, die toegepast wordt door grote spelers als Amazon, Uber en Deliveroo.

‘Working poor’

Het idee voor Sorry We Missed You ontstond terwijl Loach en Laverty research deden voor hun vorige film I, Daniel Blake. In de voedselbanken die ze toen bezochten, kwamen ze tot hun grote verbazing niet alleen stempelaars tegen, maar ook veel mensen die als bezorger werkten voor grote internetbedrijven, en toch de eindjes niet aan elkaar geknoopt kregen. De working poor. “Die bezorgers werken zelfstandig”, zegt Loach, “dus in theorie zijn ze hun eigen baas. Maar in de praktijk worden ze alleen maar méér slaaf van hun werk. Het begint al bij hun bestelwagen: die moeten ze zelf aankopen. Ze moeten dus al geld uitgeven om de job nog maar te kunnen krijgen. En om hun schuld af te lossen, moeten ze blijven werken. Er mag niets mislopen, of ze komen in zware financiële problemen.”

Dat legt een enorme druk op de bezorgers, vervolgt Paul Laverty: “Ik ben met een paar chauffeurs de baan opgegaan, en ik wist niet wat ik zag: ze haasten zich een ongeluk, en hebben geen tijd om te eten of zelfs maar naar de wc te gaan. Als hun internetverbinding even uitvalt, of de gps hen de verkeerde kant op stuurt, zie je hun stressniveau nog verder in de hoogte schieten.”

Een gigantisch contrast met hoe de job hun aanvankelijk werd voorgesteld, zegt Laverty. “In een vorig leven waren Ken en ik advocaten. We waren dus heel geïnteresseerd in de taal die gehanteerd wordt in de contracten die pakketbezorgers moeten tekenen: ze zijn geen werknemers, maar ‘ondernemers’. Hun officiële titel is ‘eigenaar-chauffeur-franchisehouder’. Met dat soort sluwe terminologie wordt een illusie van vrijheid gecreëerd. Maar niets is minder waar. De bedrijven hebben de touwtjes in handen, en verhalen alle risico’s op de chauffeurs. Die hebben geen enkele bescherming: als ze een ongeluk hebben, of ziek worden, staan ze er alleen voor. Gevolg: sommigen kruipen met een gebroken enkel achter het stuur, en er vallen zelfs doden. Ik ken bijvoorbeeld een geval van een chauffeur die aan diabetes leed, maar door de enorme werkdruk steeds zijn doktersafspraken miste: na een paar maanden overleed hij.”

In ‘Sorry We Missed You’ dompelt Ken Loach de kijker onder in de wereld van de pakketbezorgers voor onlinebedrijven zoals Amazon. Beeld RV/Joss Barratt

Onaanvaardbaar

Hoopt Loach dan om iets aan de schrijnende situatie te kunnen veranderen met deze film? “Ik geloof heus niet dat mijn film een impact kan hebben op het huidige beleid. Maar ik denk wel dat hij misschien meer steun voor de oppositie kan opleveren. Als mensen deze film zien, hoop ik dat ze zullen zeggen: ‘Dit is onaanvaardbaar.’ Kijk, mijn vorige film I, Daniel Blake (waarmee Loach in Cannes zijn tweede Gouden Palm won, LT) ging over mensen die financiële steun van de staat broodnodig hebben. De situatie was toen al heel ernstig, want de overheid gebruikte honger als wapen. Maar het is eigenlijk alleen maar erger geworden sinds de film uitkwam: het aantal mensen die op voedselbanken moet terugvallen, steeg in een jaar tijd met 18 procent. Mijn film heeft het beleid dus niet kunnen veranderen. Maar hij heeft wel het protest ertegen doen groeien. Dat kan op lange termijn wel een verschil maken.”

En wat met ons eigen online koopgedrag? Verwacht de regisseur dat wie Sorry We Missed You ziet, nooit meer een bestelling zal plaatsen bij een internetgigant? “Zelf koop ik nooit online, al heeft dat er ook wel mee te maken dat ik er nauwelijks in slaag om mijn smartphone aan te zetten, dus de verleiding is er sowieso niet. (lacht) Maar ik denk ook niet dat we dit probleem individueel kunnen oplossen. Het is misschien goed voor ons geweten, maar uiteindelijk baat het weinig. We moeten collectief handelen. De enige manier om iets ten gronde te veranderen, is via vakbonden en via de politiek.”

Leger advocaten

De verandering die Loach voor ogen heeft, ligt niet zomaar in een paar extra regeltjes: “Grote bedrijven als Amazon, Uber enzovoort beschikken over een leger advocaten. Dus als er nieuwe wetten komen, vinden ze altijd wel een manier om die te omzeilen.” Het probleem – en dus ook de oplossing – situeert zich op een veel fundamenteler niveau: volgens Loach is het systeem het probleem. “We moeten inzien dat dit soort excessen een logisch gevolg is van de markteconomie. Degene die het goedkoopst werkt, wint. Maar bedrijven kunnen alleen maar zo goedkoop werken omdat ze arbeid uitbuiten. En als één bedrijf het doet, moet de concurrentie volgen. Als je daar iets aan wil doen, moet je de volledige structuur onder onze economie omgooien. We moeten volgens mij naar een planeconomie, gebaseerd op gemeenschappelijk eigendom en democratische controle.”

Die ommekeer kan er maar beter snel komen, vindt Loach: “We zijn niet alleen onze werkers, maar ook het milieu aan het kapotmaken. Die bestelbusjes rijden bijvoorbeeld op fossiele brandstof. Dus met elke bestelling die we plaatsen, wordt de planeet nog een beetje meer vervuild. Door de klimaatkwestie zijn we nu voor het eerst echt in een eindspel terechtgekomen. We hebben deze keer niet de luxe om te zeggen: ‘Als we dit gevecht verliezen, zullen we het volgende wel winnen.’ De tijd is op. Als we zo blijven leven, gaan we eraan. Gelukkig lijkt de jeugd dat te beseffen. Jongeren zijn zich misschien nog niet helemaal bewust van het belang van vakbonden, maar ze komen tenminste al op straat voor het klimaat. Dat geeft me hoop. Dat vuur moeten we aanwakkeren.”

Sorry We Missed You speelt vanaf 30/10 in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234