Vrijdag 24/01/2020

Interview

Ken Loach: "Ook bij filmmakers is het ieder voor zich"

Ken Loach kreeg in Cannes de Gouden Palm voor zijn film 'I, Daniel Blake'. Beeld EPA

Ken Loach mag dan een levende legende zijn, het was een grote verrassing dat een 80-jarige voor de tweede keer in zijn carrière met de Gouden Palm aan de haal ging. Met I, Daniel Blake opent de Brit het Gentse filmfestival.

Al 50 jaar maakt Loach films waaruit zijn grote bekommernis voor de mens blijkt. De gewone mens. Hij is een volbloed socialist. In zijn betere werk laat hij wel de pamfletten en gebalde vuisten in zijn broekzakken zitten. Niet dat uit I, Daniel Blake geen sociale bewogenheid blijkt, maar de film biedt vooral een hoognodig commentaar bij hoe de digitalisering over de ouderen heen walst en hoe de bureaucratie de zwakkeren in de samenleving vaak als nummers achter de komma behandelt.

I, Daniel Blake vertelt het verhaal van een schrijnwerker die nog net te jong is om met pensioen te gaan. Na een hartaanval leeft hij van een vervangingsinkomen. Volgens zijn dokter is hij nog niet fit om het werk te hervatten, maar een inspecteur van de geprivatiseerde uitkeringsdiensten denkt daar anders over. De man kan beroep aantekenen, maar uitsluitend via digitale kanalen. Dat blijkt niet simpel voor iemand die nog nooit een computer van dichtbij gezien heeft. In het mondaine Cannes ziet men wellicht ook niet vaak het soort mensen dat Loach opvoert, maar zelfs de grootste snob zal hebben meegeleefd met het aandoenlijke en bijwijlen grappige verhaal van Daniel Blake. We spraken de regisseur in Cannes, toen hij nog niet wist dat hij er iets later met de hoofdprijs zou staan pronken.

Enkele jaren geleden zei u dat u geen films meer zou maken, en hier bent u terug.

Loach: "Het was stom van mij om te zeggen dat ik geen films meer zou maken. Die uitspraak dateert van kort voor ik mijn vorige film begon te draaien. Er brak een periode aan van achttien maanden waarin ik nauwelijks thuis zou zijn en ik dacht: er komt een punt waarop je er gewoon mee moet ophouden. Hoe dan ook, we waren nog maar een week thuis en Paul Laverty (zijn vaste scenarist, KVDM) belde me op en vroeg me of ik zin had om de koppen bijeen te steken. En dit is wat ervan kwam."

I, Daniel Blake voelt aan als een film die gemaakt is uit woede.

"Als je om je heen kijkt, voel je niet alleen woede opborrelen, maar pure razernij. Nooit werd er meer gecommuniceerd, via sociale media, mail en tekstberichten, maar in welke stad je ook komt, zie je rijen hopeloze mensen aanschuiven bij de voedselbanken, zonder dat iemand daar met een woord over rept."

"Mijn brein is niet meer fit genoeg om alle statistieken op te slaan, maar ik geloof dat er de voorbije twee jaar tussen de twee en drie miljoen mensen een financiële sanctie kregen opgelegd van de sociale uitkeringsinstellingen in het Verenigd Koninkrijk. Allemaal mensen die het opeens moeten stellen zonder bijdragen waarmee ze voedsel en verwarming betalen. Dat is een kolossaal probleem, en er wordt niet over gepraat. Het wordt onder het tapijt geveegd."

Zoals altijd hebt u ook deze film in een heel sobere en klare stijl gedraaid.

"Het verhaal was zo sterk dat ik aan de cameraman duidelijk maakte dat ik een heel klare, eenvoudige beeldtaal wilde. Zonder franjes, zonder overbodige bewegingen, niets wat je eventueel kon afleiden van datgene waar het om ging. Ik wilde vooral de essentie vangen van de mensen die voor de camera stonden."

"Er is een citaat van Bertold Brecht dat ik vaak als leidraad gebruik. Hij schreef: 'En ik heb altijd gedacht dat de meest eenvoudige woorden moeten volstaan. Als ik de dingen zeg zoals ze zijn, zal iedereens hart breken.' En dat is wat we trachten te doen: de dingen zeggen zoals ze zijn. Als dat lukt, dan breekt niet alleen je hart, maar word je er ook heel kwaad van."

Er zit woede in, maar ook humor. Zoveel zelfs dat de film bijna als een tragikomedie kan worden bestempeld. Bewust?

"De vragen die de uitkeringsgerechtigden moeten beantwoorden, zijn vaak ronduit absurd. De bureaucratie heeft altijd iets lachwekkends. Eerst is er de absurditeit, dan volgt de frustratie, daarna komt de wanhoop en het eindigt met de ondergang. We volgden gewoon het parcours dat we de vele slachtoffers van het systeem zagen afleggen. Onze hoofdpersonages zijn geen mensen die je het etiket van slachtoffer zou opplakken. Het zijn positief ingestelde en verstandige figuren."

"Daniel is een man die zijn stiel kent. Hij is populair op het werk en best intelligent. Maar zelfs hij wordt gesloopt. En de dame met de twee kinderen die samen met hem tegen het systeem strijdt, is levendig en energiek, studeert aan The Open University en komt er met een duwtje in de rug zeker weer bovenop. Waarom moeten zulke mensen zich laten vernederen om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien?"

Ken Loach. Beeld AFP

Dave Johns, uw hoofdacteur, had nooit eerder in een film gespeeld, maar had ervaring als stand-upcomedian. En dat voel je vooral in de komische passages.

"Ik hou van komieken, omdat ze vaak uit de arbeidersklasse komen. De meeste humor komt voort uit frustratie, uit weerstand, uit verzet, uit armoede, uit de verbeelding die nodig is wanneer je de eindjes aan elkaar moet knopen. Dave is niet alleen heel grappig, hij is ook afkomstig uit Newcastle, de stad waar we filmden. We hebben opnames gemaakt in zijn straat. Hij heeft de juiste leeftijd en zijn vader was een timmerman. Hij kent het milieu."

Naar verluidt wilde u eerst in Nuneaton draaien, de stad waar u zelf bent opgegroeid.

"Ja, we zijn daar een kijkje gaan nemen, maar de stad is vrij karakterloos. Mensen hebben er niet echt een uitgesproken dialect en er ontbreekt wat kleur. Iets verderop, in Birmingham, een veel grotere stad, vind je dat karakter wel. Maar uiteindelijk zijn we in het noorden beland, in Newcastle. Een stad met veel werkloosheid. De scheepsbouw en steenkoolindustrie zijn er ten onder gegaan, en de mensen hebben er gevochten. Ze zijn strijdvaardig en hebben een taal waar veel humor in zit."

U beweert dat het rechtse beleid de bureaucratische molen opzettelijk zo traag laat draaien, opdat uitkeringsgerechtigden zouden afhaken.

"Ja, natuurlijk, dat is het ultieme doel. De bureaucratie is niet per toeval zo inefficiënt. Ze wil mensen uitsluiten zonder dat ze iets misdaan hebben. We moeten gaan geloven dat armoede de schuld van de armen is. Dat mensen het aan zichzelf te wijten hebben dat ze geen job hebben. Er zijn tal van programma's op tv die mensen uitlachen, en de klemtoon leggen op hoe onbekwaam en werkonwillig ze wel zijn: ze zijn anders, ze nemen drugs, of ze hebben te veel kinderen."

"Armoede is een middel geworden op tv, waarmee je mensen aan het lachen krijgt. Het is een genre op zich. Er is zelfs een naam voor: poverty porn. Daar zit een bewuste tactiek achter: geef de verkeerde mensen de schuld van alles en de ware schuldigen blijven buiten schot. Grote bedrijven kunnen zich alles veroorloven."

En de massa gelooft wat haar wordt wijsgemaakt?

"Precies. Dat is hoe Hitler verkozen geraakte: mensen waren woedend, maar hun woede was gericht op de verkeerde mensen. Toen waren het Joden, nu zijn het moslims. Het is de mix van woede en wanhoop die figuren als Donald Trump mogelijk maken. 'Verban de moslims!', roept hij. Net zoals Hitler brulde: 'Verban de Joden.' Woede en wanhoop laat mensen opschuiven naar rechts. Als er hoop is naast woede, zie je een ruk naar links."

U bent tachtig en al vijftig jaar een strijd aan het voeren voor een betere wereld. Ziet u mensen die u kunnen opvolgen?

"Jonge mensen genoeg met talent, maar de meeste zullen nooit kansen krijgen. Op het internet zie ik tal van filmpjes van mensen die zonder de minste twijfel een langspeelfilm zouden kunnen maken. Een heel groot probleem is dat filmmakers van nu opgegroeid zijn in de jaren 80 en 90, een tijd die wij als thatcheriaans bestempelen. Sindsdien is het ieder voor zich."

"Filmmakers die eind jaren 60 aan de oppervlakte kwamen, behoorden daarentegen tot de generatie van vlak na de oorlog. Omdat niemand de hel wilde herbeleven waaruit we ontsnapt waren, creëerden we een sociaaldemocratische wereld, waarin iedereen zorgde voor elkaar, voor de werklozen, voor de zieken. We waren bekommerd om het maatschappelijk welzijn, terwijl nu het individuele goed nog altijd de motor van de maatschappij is. Hoog tijd dat daar verandering in komt. Misschien hebben we meer oude regisseurs nodig (lacht)."

U bent onderhand zonder meer de patroonheilige van de linkervleugel van dit milieu. U wordt wellicht overstelpt met verhalen?

"Ja, er komt veel binnen. Je moet maar even een ballonnetje oplaten en mensen laten hun verhalen op je los. Het is aan Paul Laverty om de schifting te maken. Toen bekend raakte dat we een film wilden maken over mensen die het slachtoffer waren van sancties van uitkeringskantoren, kregen we de meest waanzinnige verhalen te horen. Zo was er een man die een paniekaanval kreeg tijdens een evaluatie, en niet meer kon ademen. Hij vertrok zonder de evaluatie te beëindigen en kreeg de dag nadien te horen dat hij zijn uitkering kwijt was. De dag daarop kreeg hij een hartaanval."

"Er zijn honderden van die gevallen. Zo ook een man wiens vrouw zwanger was. Toen enkele weken vroeger dan verwacht haar water brak, bracht hij haar in allerijl naar het ziekenhuis, bleef even aan haar zijde, miste zijn afspraak bij de uitkeringsdienst en werd prompt gesanctioneerd."

"Een andere man ging naar de begrafenis van zijn vader. Hij belde naar het bureau en vroeg of hij een nieuwe afspraak kon krijgen. Er werd hem verteld dat het geen probleem was, maar er werd geen notitie van gemaakt, en hij verloor zijn uitkering."

"Echt, je kunt zo blijven doorgaan. Sinds Margaret Thatcher zijn alle regeringen in ons land, ongeacht hun kleur, een neoliberale campagne blijven voeren. Sindsdien hebben we een massale werkloosheid. Zolang de linkerzijde zo versnipperd blijft, zijn we machteloos. Er zijn nog idealisten, maar ze moeten zich verenigen. Over de grenzen heen. De mensen achter Syriza, Podemos en de Occupy-beweging moeten de koppen bijeensteken en actie ondernemen. Voor het te laat is."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234