Donderdag 01/12/2022

BoekeninterviewKaren Joy Fowler

Karen Joy Fowler over de VS, van slavernij tot Trump: ‘Amerika verkiest een breekbare eenheid boven een eerlijke blik op het verleden’

Karen Joy Fowler: ‘Weer is er de vrees dat het land verdeeld zal raken als Trump aansprakelijk wordt gesteld. Is het dan beter om het onder het tapijt te vegen?’ Beeld Getty Images
Karen Joy Fowler: ‘Weer is er de vrees dat het land verdeeld zal raken als Trump aansprakelijk wordt gesteld. Is het dan beter om het onder het tapijt te vegen?’Beeld Getty Images

De Amerikaanse schrijver Karen Joy Fowler wilde de wortels van het vuurwapengeweld in haar land onderzoeken. Haar nieuwsgierigheid leidde haar naar de familie van de moordenaar van president Lincoln.

Julie Phillips

De boeken van Karen Joy Fowler lijken wel van verschillende schrijvers afkomstig te zijn. Van een eerbetoon aan de wereld van Jane Austen (De Jane Austen leesclub) ging ze over op een roman over de ingewikkelde relatie tussen een wetenschapper, de dieren in zijn laboratorium en de mensen in zijn gezin (Totaal door het dolle heen). In haar nieuwe roman, Booth, kijkt zij naar de familieverhoudingen in een Amerikaanse theaterdynastie, tegen de achtergrond van de oplopende spanningen en het geweld in de VS in de jaren vóór en tijdens de Burgeroorlog (1861-65).

Wat haar boeken gemeen hebben, is Fowlers unieke vertelstem, vol droge humor en scherpe observaties over menselijke verlangens en tekortkomingen. Ze delen ook haar interesse in gezinsrelaties; zo biedt Booth naast duiding van de Amerikaanse politiek ook een intiem, beklemmend portret van een even beroemde als getroebleerde acteursfamilie.

BIO

7 februari 1950, Bloomington (Indiana) • Amerikaanse auteur • studeerde politieke weten­schappen in Berkeley • begon in 1985 met het schrijven van scifiverhalen • haar debuut­roman, Sarah Canary, verscheen in 1991 • The Jane Austen Book Club (2004) werd een best­seller en werd verfilmd • sleepte verschillende prijzen en nominaties in de wacht

Vanuit haar woonkamer in de Californische badplaats Santa Cruz, dat een kleine literaire gemeenschap heeft met Jonathan Franzen als beroemdste lid, vertelt ze over haar groeiende fascinatie voor de familie Booth. Uit brieven en historische verslagen kwamen ze voor haar tot leven: de charismatische, onvoorspelbare, tirannieke Junius Brutus Booth, wiens acteer­carrière belemmerd wordt door zijn drankzucht, en zijn zoon Edwin, die ondanks − of dankzij − zijn moeilijke verhouding met zijn vader de populairste Shakespeare-vertolker van zijn tijd werd.

Het bekendst (beter: beruchtst) werd de charmante jongere zoon John Wilkes, die de kant van het Zuiden en de slavernij koos en president Lincoln vermoordde.

Wat was voor u de aanleiding om over deze familie te schrijven?

“Het begon als reactie op de massa­schietpartijen die we voortdurend in dit land hebben. Ik moest denken aan de families van de schutters, en hoe je na zoiets verder moet met je leven. Ik ben niet de eerste schrijver die deze gedachte heeft gehad, maar goed, daar ben ik mee begonnen.

“Toen werd Trump verkozen. Dat was voor mij een enorme schok. Ik geloof niet dat ik daar ooit overheen zal komen. Ik heb dit boek lange tijd weggelegd, terwijl ik probeerde te leren leven in een land dat ik niet meer herkende. En toen ik het boek weer oppakte, was mijn focus verschoven. Ik besefte opnieuw dat de problemen van de Burgeroorlog nooit zijn opgelost, en dat er een duidelijke en rechte lijn liep van dat conflict naar wat er nu gaande is.”

Het boek opent met de ‘gouden kindertijd’ van de jonge Booths. Ze woonden in die tijd op een afgelegen boerderij in de staat Maryland, waar slavernij was toegestaan. Vader wilde de kinderen opvoeden volgens zijn eigen principes: hij was tegen dierenmishandeling, vlees eten en slavernij (dat laatste in mindere mate). Later bleek dat hij ook afgelegen wilde wonen omdat hij op de vlucht was voor zijn eerste vrouw.

Hun idylle was van korte duur, zegt Fowler: “De familie begon steeds meer uit elkaar te vallen, net als het land zelf.”

Het verloren paradijs is een terugkerend thema in uw werk. Hebt u de verkiezing van Trump ervaren als zo’n verlies?

“Niet zozeer als een verloren paradijs, wel als een verloren toekomst. Ik geloofde echt dat de verkiezing van Obama iets zei over hoe ver we als samenleving waren gekomen op het gebied van rassenrelaties. Er was een gevoel van vooruitgang: de totstandkoming, met horten en stoten, van een multiculturele democratie. Dat is wat ik kwijtraakte.”

Eigenlijk gaat u in het boek niet heel uitgebreid in op de onderwerpen ras en slavernij.

“Ik heb geprobeerd hier zorgvuldig in te zijn. Je ziet dat er tussen de generaties iets verschuift. Voor de grootvader en de ouders, die in Engeland waren opgegroeid, was de slavernij iets schokkends, terwijl dat voor hun kinderen, die opgroeiden met de slavernij overal rondom hen, veel minder zo was.

“Met uitzondering van John Wilkes waren de Booths allemaal tegen de slavernij, maar de jongere generatie praatte er niet veel over en dacht er misschien ook niet veel over na. Dat heb je soms ook met het gezin waarin je opgroeit. Je denkt dat het normaal is, totdat je een ander gezin meemaakt en je je realiseert: nee, dat was gestoord, dat was altijd al gestoord.

“Waar ik van deze historische figuren zelf graag wat hulp bij had gehad, is precies dat proces. Dat ontbreekt in het boek. Ja, ze waren tegen slavernij. Maar wanneer gebeurde dat, en hoe kwamen ze tot dat inzicht? Maar daar is geen enkele documentatie over te vinden, en ik voelde me niet in staat om het voor hen in te vullen.”

Deze afbeelding verbeeldt de moord (1865) op Amerikaans president Abraham Lincoln. John Wilkes Booth, een acteur, vermoordde Lincoln omdat hij het Zuiden van de VS (de staten die voor slavernij waren) wilde wreken. Beeld REUTERS
Deze afbeelding verbeeldt de moord (1865) op Amerikaans president Abraham Lincoln. John Wilkes Booth, een acteur, vermoordde Lincoln omdat hij het Zuiden van de VS (de staten die voor slavernij waren) wilde wreken.Beeld REUTERS

U lijkt gefascineerd door het theatrale karakter van deze theater­familie.

“Ik durf wel te stellen dat het opgroeien met Shakespeares taal, verhalen en personages een effect heeft gehad op de kinderen, en geen goed effect. John Wilkes zag in elk geval zijn leven als een groots verhaal, waarin hij voorbestemd was om een bijzondere rol te spelen. Als je naar de moordaanslag op Lincoln kijkt, lijkt het wel bijna theater. Hij had het precieze moment uitgedacht, een pakkende tekst bedacht, het is alsof hij een toneelscène speelde.”

Ook de vader lijkt zijn vaderrol te spélen, op een manier die typisch is voor narcistische ouders: kijk mij eens.

“Ja, dat klopt wel. Hij kon buitengewoon welwillend, onderhoudend en lief zijn zolang niemand hem dwarszat. Als hij die rol mocht spelen zonder gehinderd te worden door enige vorm van commentaar, verzet of twijfel, kon hij een behoorlijk goede vader zijn. Maar hij kon ook een nare vader zijn.

“Ik lijk me erg aangetrokken te voelen tot alcoholistische vaders in mijn boeken, wat misschien komt doordat ik er zelf een had.”

Aangetrokken in welke zin?

“Ze zijn geweldige katalysatoren voor actie. Ze zorgen voor chaos om zich heen, en als je chaos hebt, heb je een plot.”

De figuur van de vader roept de vraag op in hoeverre morele principes je werkelijk tot een goed mens maken.

“Interessante vraag, ja. (droogjes) Het ene leidt minder duidelijk tot het andere dan je zou willen.

“Een van mijn favoriete personages in de literatuur is Lancelot uit Arthur, koning voor eens en altijd van Terence H. White. Hij is iemand die zich, op zijn verliefdheid op Guinevere na, moreel onberispelijk gedraagt, omdat hij zichzelf ziet als een beschadigd en lelijk mens. Juist vanwege zijn diepe zelfhaat probeert hij zich te allen tijde deugdzaam, grootmoedig en heldhaftig te gedragen.”

Terwijl de mensen die zichzelf wél als goed beschouwen de problemen veroorzaken? De weg naar de hel is geplaveid met goede voornemens?

(ironisch) “Er zijn natuurlijk ook genoeg mensen die zichzelf als goed beschouwen, en die dat ook werkelijk zijn.”

Welke beperkingen kwam u tegen bij het schrijven over echte mensen? Had het ook bevrijdende kanten?

“Ik was er wel een beetje gespannen over. Het was in veel opzichten gemakkelijker: er was zoveel materiaal dat ik kon gebruiken, zoveel dat ik niet hoefde te verzinnen, aangereikt in brieven en andere documenten. Maar ik was altijd bang dat ik iets deed wat bij nader inzien de toets der historische kritiek niet zou kunnen doorstaan.”

Is uw familie ook politiek verdeeld?

“Nee, ik heb geluk wat dat betreft.”

Heeft u een advies voor mensen met dat probleem?

“Dat weet ik zo gauw niet. Mijn politieke opvattingen zijn erg bepalend voor wie ik ben. Mijn waarden komen erin tot uiting. Dat zijn vooral tolerantie, inclusie, het idee dat ieders stem meetelt, de wens dat iedereen zich overal veilig kan voelen, thuis en op straat. Mensen die het niet eens zijn met zulke basale menselijke waarden... tja, wat moet je daarvan zeggen?

“Ik vermoed dat iedereen van zichzelf zal vinden dat zij die basale waarden hebben, maar (weer ironisch) het lijkt mij dat hun politieke beleid daar niet altijd mee overeenstemt.”

Booth opent met een citaat van vóór de Burgeroorlog van de zwarte abolitionist Frederick Douglass: ‘Amerika verloochent het verleden, verloochent het heden en zweert plechtig ook de toekomst te zullen verloochenen.’ Wat betekenen die woorden voor u?

“Dat er een manier is om naar de Amerikaanse geschiedenis te kijken die niet oprecht is, maar die de doelen van bepaalde groepen dient en zo het dominante verhaal kan worden. Er zijn nu veel protesten. In de zuidelijke staten worden onder andere Confederate-standbeelden (de ‘Confederate states’ waren zeven staten die pro slavernij waren, en die zich in de aanloop naar de Burgeroorlog afsplitsten van de andere staten, red.) uit de openbare ruimte verwijderd.

“Er wordt op een andere manier gekeken naar de bijna als heilig beschouwde grondleggers van Amerika, zodat we nu bijvoorbeeld zien hoevelen van hen slavernij hielden. We proberen nauwkeuriger te zijn over wie ze waren, wat ze zeiden, wat ze deden − we proberen tot een eerlijker beeld te komen.

“Maar een gevolg is dat je zo ook symbolen van eenheid uit het land verwijdert. Als het je doel is om het land weer bij elkaar te brengen, en je haalt een figuur als Thomas Jefferson uit de eerbiedwaardige positie die hij innam, dan is dat iets waar een aantal mensen zich tegen zullen verzetten.

“Onze geschiedenis, die ons idealiter zou moeten verenigen, doet dat niet wanneer we er met die eerlijke blik naar kijken. Het lijkt mij dat we altijd een soort breekbare eenheid hebben verkozen boven een open blik op het verleden, en ik denk dat Douglass daarop doelde.”

null Beeld RV
Beeld RV

Maar zegt u niet tegelijk dat die breekbare eenheid nog steeds nodig en waardevol is?

“Tja, misschien. Het hangt ervan af ten koste van welke groepen dat gevoel van eenheid wordt gecreëerd. Het is wel duidelijk dat in de poging om het land na de Burgeroorlog weer bij elkaar te brengen, de zwarte mensen in het Zuiden werden opgeofferd. De zuidelijke staten kregen de zekerheid dat de afschaffing van de slavernij de structuren van de blanke suprematie niet zou ontmantelen, dat die min of meer onveranderd in stand konden blijven. Dat was een groot verraad ten opzichte van vrijgemaakte slaven, een toegift aan de blanke opstandelingen uit het Zuiden, om ze weer te laten integreren in de unie.

“Nu worden we geconfronteerd met de vraag of Trump aangeklaagd zal worden voor hoogverraad. Weer is er de vrees dat het land enorm verdeeld zal raken als iemand daadwerkelijk aansprakelijk wordt gesteld. Opnieuw leeft de gedachte dat het daarom beter is om het maar onder het tapijt te vegen en verder te gaan. Dus ik ben erg benieuwd hoe dit zal eindigen.”

Karen Joy Fowler, Booth, Nieuw Amsterdam. 400 p, 24,99 euro. Vert. Lucie van Rooijen (verschijnt 8/9).

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234