Woensdag 19/06/2019
Kanye West op het  Coachella Valley Music and Arts Festival in Indio, Californië, vorige week.

Achtergrond Religie

Kanye West goes gospel: holy shit, Jezus is weer hip!

Kanye West op het Coachella Valley Music and Arts Festival in Indio, Californië, vorige week. Beeld NYT

Kanye West die afgelopen Pasen een ­gospelviering houdt op het Coachella-­festival. ­Priesters die eruitzien alsof ze een nieuwe datingapp ontwikkeld hebben. En ­influencers die verhalen posten over de kerkdienst die ze bijgewoond hebben. Is de Drie-eenheid weer een dingetje?

Het was een plaatje voor de geschiedenisboeken. Of voor de screensaver van uw computer, zo u wilt. Kanye West op een schijnbaar afgelegen grasheuvel, in een purperroze outfit, omgeven door extatische gospelzangers en -muzikanten in al even purperroze habijten die hun armen en blik naar de hemel richtten en ‘Jesus Walks’ zongen. ‘Sunday Service’, zo heet het nieuwste muzikale project van de rapper/producer, waarbij gospelversies van zijn oeuvre te berde worden gebracht door een liveband en een koor. West promootte het gebeuren de voorbije weken al onder veel bijval op Instagram, en werd vervolgens uitgenodigd om het kunstje over te doen voor een livepubliek op het megalomane Amerikaanse muziek- en kunstenfestival Coachella.

Ik zat erbij en keek ernaar, op het beduimelde scherm van mijn iPhone, aan de paastafel op het familiefeest in de banlieue van Antwerpen. “Lijkt wel een misviering”, merkte mijn grootvader op. “Is de jeugd weer religieus?” “Mpfnjoah”, moffelde ik mijn antwoord weg in een hap paaslam, terwijl ik probeerde te verbergen dat deze ketter geen idee had waarvoor dat paaslam, laat staan Pasen, eigenlijk staat. Dat West en de zijnen op dat moment herhaaldelijk ‘He’s alive!!’ in mijn gezicht schreeuwden, was blijkbaar te subtiel als hint.

Jesus walks

Op zich is het niet bijzonder dat Kanye West de ochtendmis declameert op de camping van Coachella. De muzikant die zichzelf de bijnaam ‘Yeezus’ gaf en op de cover van Rolling Stone poseerde met een doornenkroon, verwijst in zijn teksten regelmatig naar zijn christelijk geloof, dat hij vooral de laatste jaren heeft teruggevonden met hulp van collega Chance The Rapper. Zijn voorlaatste plaat The Life of Pablo (uit 2016) omschrijft hij in interviews als ‘the new gospel’ en wie nummers als ‘Ultralight Beam’ of ‘Father Stretch My Hands’ hoort, zou prompt intekenen op eender welke misviering die zulke hymnes brengt, muffe hosties incluis.

Wat West het afgelopen weekend neerpootte op Coachella was dus waarachtig genoeg om het label ‘heiligschennis’ te kunnen ontlopen, al rezen er wel wat wenkbrauwen hemelwaarts toen het prijskaartje van zijn ‘Church Clothes’ bekend raakten. Zoals na iedere show verkocht de muzikant immers merchandise, en wie wilde rondlopen in sportsokken met het opschrift ‘Jesus Walks’ of in een trui met ‘Trust God’, moest daar respectievelijk 50 of 225 dollar voor neertellen. Dat deze Sunday Service voor West een religieuze ervaring was stond buiten kijf, maar tekenen alle fans die nu rondlopen met ‘Trust God’ op hun borstkas ook werkelijk in op de woorden die de rapper predikt? Of, zoals mijn vader zou zeggen: zijn die “celebritiekes” zodanig onze nieuwe goden geworden dat zelfs de meest moderne atheïst meegaat in hun spirituele boodschap?

“Ik zou het zover niet drijven”, lacht Bert Van Steenberghe, host van het Stubru-programma Zender, dat de culturele vinger aan de pols houdt. Hij kocht online ‘Sunday Service’-sokken en een trui. “Voor mij zijn die kleren in de allereerste plaats een aandenken aan een coole muzikale gebeurtenis van een artiest van wie ik fan ben. Daarnaast is die merchandise ook van hoge kwaliteit en goed vormgegeven – het oog wil ook wat. Dat er ‘Holy Spirit’ op staat, maakt me niet uit, en ‘Jesus Walks’ is ook gewoon een goed nummer. Uiteindelijk zijn het symbolen die je op verschillende manieren kunt invullen, en je geeft er de betekenis aan die je zelf wilt. Ik snap dat andere mensen meer spirituele waarde hechten aan die woorden – zeker in culturen waar gospel echt leeft, maar voor mij was het vooral een stukje muziekgeschiedenis waarop ik me heb ingekocht.”

Individuele zoektocht

We hebben een lange weg afgelegd sinds het erbarmelijke ‘Jesus is my homeboy’-T-shirt dat skatewinkels in de jaren negentig met een knipoog uitbraakten. Kanye West is immers niet de enige die religieus geïnspireerde streetwear uitbrengt. Een van de meest gegeerde labels van het moment héét gewoon Fear of God. Ook populaire Amerikaanse kerkgemeenschappen als Zoe Church, Fresh Life Church, Churchome en Vous Church brengen shirts en sokken op de markt waarin hypekids maar wat graag gefotografeerd worden. Commercialisering? Misschien, maar de jongens en meisjes die de straten van L.A., Austin en New York willen opleuken met hun originele hoodies kunnen de kleding niet gewoon online of in een sneakerzaak kopen: ze moeten er daadwerkelijk eerst een misviering voor bijwonen, al schijnt ook dat tegenwoordig een erezaak te zijn. De instagramfeed – jawel – van deze kerken toont een arsenaal aan millennials die met een grijns op het gezicht halleluja zingen. Carl Lentz en Chad Veach, de pastoors die er de misvieringen voordragen, zien er zo pijnlijk hip uit dat je eerder verwacht dat ze een nieuwe datingapp hebben uitgevonden dan dat ze je in contact brengen met Jezus en zijn pa.

Meer dan 50.000 mensen woonden de Sunday Service van Kaye West bij. Beeld Photo News

De Almachtige kan in de Verenigde Staten sowieso al op meer bijval rekenen dan in ons geseculariseerd Belgenlandje, maar wat mogen we verwachten wanneer idolen als Kanye West, Justin Bieber en Ariana Grande zich openlijk uitspreken over hun geloof en een sweatshirt van de kerk je heel wat Insta-likes kan opleveren? Zal de Drie-eenheid ook hier weer een dingetje worden?

“Zo’n vaart zal het zeker niet lopen”, zegt godsdienstwetenschapper en moraalfilosoof Patrick Loobuyck (UA/UGent) stellig. “De kerken stromen nog steeds in een sneltempo leeg en de trein van de secularisatie dendert voort. Dat we ons destijds zo afgescheurd hebben van de katholieke instituten, heeft het mogelijk gemaakt dat religie en zingeving nu zeer geïndividualiseerd zelfs deel kunnen uitmaken van een lifestyle.” Tom Palmaerts, die het als medeoprichter van trendwatchingbureau Trendwolves wel zal weten, ziet evenmin een nieuwe trend in religie. “Het klopt dat jongeren meer en meer openstaan voor het mystieke en het holistische, iets wat we vier jaar geleden ‘mindful mind wandering’ hebben genoemd, maar dat staat toch haaks op georganiseerde religie. Wat we nu zien, zijn jonge mensen die een individuele zoektocht zijn aangegaan naar wat hen goed doet voelen. Ze stippelen zélf het pad uit en bepalen zélf die regels. We zien vooral dat ze zich meer connected willen voelen, deel uitmaken van een groter geheel. Die merchandising van Kanye West zal vooral om die reden zo vlot over de toonbank gegaan zijn.”

De prijzen van Kanye’s ‘Church Clothes’ waren niet mals, maar de shirts en sokken gingen uiteindelijk allemaal vlot over de toonbank. Beeld rv

Volgens Loobuyck is onze levensbeschouwelijke identiteit vandaag vooral seculier, en bij wie zich openstelt voor het religieuze is het vaak meer een knip-en-plakwerk uit verschillende tradities. Maar zelfs dan blijft het een collage van ideeën en praktijken zoals meditatie, die al bij al nauw aansluiten bij een eerder seculier wereldbeeld. Van een terugkeer naar wat we destijds in de catecheselessen hebben gezien is geen sprake, zegt de godsdienstwetenschapper.

Meer kwaad dan goed

In mijn omgeving zie ik mensen losjes goochelen met christelijke waarden, boeddhistische rituelen en ayurvedische praktijken. Ze branden kaarsjes in de kerk wanneer iemand in het ziekenhuis ligt, maar steken evengoed een bos witte salie in de fik bij nieuwemaan. Ze kopen salontafelboeken over mindfulness, exploreren hun gedachten via transcendentale meditatie maar durven geen ‘godverdomme’ te zeggen in het bijzijn van hun kleuter. Ook Eline gelooft wel dat er ‘iets’ is, een energie die alles verbindt, maar zou zichzelf niet religieus noemen. “Het is niet dat de term religie me afschrikt, maar het instituut dat ermee gepaard gaat en de vaak niet zo vredelievende meningen die heel wat vrome mensen eropna houden hoeven voor mij niet”, zegt de twintiger. “Voor mij zijn zaken als schoonheid en naastenliefde heel belangrijk. In mijn ogen kun je niet eerst zeggen dat je religieus bent, om daarna homofobe uitspraken te doen.”

Recent onderzoek toont aan dat 65 procent van de Belgische jongeren zich als niet-gelovig bestempelt. Volgens een enquête van marktonderzoeksbureau IPSOS is 69 procent van de Belgen ervan overtuigd dat religie meer kwaad doet dan goed. En vorig jaar mocht het PEW Research Centre noteren dat 27 procent van de Amerikanen zich eerder als spiritueel dan als religieus zou omschrijven. Wanneer ik volledig wetenschappelijk verantwoorde polls op mijn social media lanceer, merk ik inderdaad al snel dat het woord religie niet op veel bijval kan rekenen. Als ik daarentegen het woord ‘spiritualiteit’ laat vallen, zetten de getuigenissen mijn telefoon roodgloeiend. Mensen die razend enthousiast zijn over reiki healing, die in transcendentale meditatie het licht hebben gezien of die “zo mindful en positief mogelijk” in het leven proberen te staan.

Dat is niet zo gek, zegt hoogleraar cultuursociologie aan de KU Leuven Dick Houtman. “Velen verbinden vandaag de dag het woord religie aan onvrijheid, aan doctrines en een externe autoriteit waaraan je ondergeschikt moet zijn. In onze individualistische maatschappij is dat niet bepaald een aantrekkelijk gedachtegoed. Aan spiritualiteit wordt juist het idee van je eigen pad bewandelen gekoppeld. Dáár haken velen tegenwoordig heel erg op in. Maar wanneer je hen dan spreekt over wat ze precies bedoelen met die spiritualiteit, beschrijven ze in mijn ogen nog steeds een vorm van religie die gewoon wat meer mystieke vormen aanneemt.”

Zingevingsvragen

Houtman benadrukt dat we met het aan de kant schuiven van onze bijbel en het ‘Ave Maria’ de nood aan zingeving niet verdwijnt en aan wat hij “religieus verlangen” noemt al evenmin. “Integendeel, ik zie vragen over zingeving, die belangrijk zijn voor ieder mens, eerder belangrijker worden, juist omdat de christelijke antwoorden van weleer hun vanzelfsprekendheid hebben verloren. Het stellen van zingevingsvragen en het zoeken naar antwoorden is wat mensen onderscheidt van dieren: mensen zijn dieren die in verhalen wonen, verhalen die hun de wereld uitleggen door die van structuur en betekenis te voorzien. We verbinden ons aan ideeën die ons vertellen wat goed is en wat slecht, wat we moeten doen en laten. Of je dergelijke antwoorden nu ontleent aan een religie, aan een politieke ideologie of aan nog iets anders: mensen hebben dergelijke zingevende verhalen nodig en koesteren die.”

Kanye in diepe overpeinzing op Coachella. Beeld Getty Images for Coachella

Oké, maar missen we nu echt iets als we de ene religie gewoon vervangen door onze eigen invulling van ‘religie’? “Ik vind het ontbreken van een zekere religieuze basis wel een probleem in deze maatschappij”, zegt Sofie, die na een zware jeugd haar eigen geloofsbelijdenis opbouwde gestoeld op transcendentale meditatie, de ‘affirmaties’ van schrijfster Louise Hay, de audiotapes van Abraham Hicks en enkele christelijke basisbeginselen, en die deelt op haar ietwat ludieke blog MotherHustlerWingingIt. “Ik merk in mijn omgeving heel weinig begrip. Soms denk ik dat we door het drastisch verbannen van het instituut ‘kerk’ meteen ook het kind met het badwater hebben weggegooid, en dat de spirituele en ethische aspecten ervan verloren zijn gegaan.”

De Nederlandse journaliste Yvonne Zonderop doet al jaren onderzoek naar religie in de moderne maatschappij. Zonderop had zelf in haar jeugd de kerk de rug toegekeerd, maar merkte dat christelijk geïnspireerde kunst haar bijzonder raakte. Daarop begon ze na te denken over haar (on)geloof. Hadden we het christelijk waardestelsel niet te resoluut aan de kant geschoven bij de ontzuiling? Haar bevindingen bundelde ze in het boek Ongelofelijk – over de verrassende comeback van religie. “Mensen associëren de kerk nog steeds met een stoffig setje regels, maar dat is eigenlijk niet de basis. Zeker, het biedt houvast en een leidraad, maar tegelijkertijd kan religie ook iets zijn wat ons verbindt en inspireert, wat we in elkaar herkennen. Ondanks de secularisatie zit de christelijke moraal en ethiek nog steeds heel diep in onze cultuur ingebakken”, zegt Zonderop, die vindt dat we best wel wat meer erkentelijk mogen zijn voor onze religieuze erfenis.

Het (beschermen en) etaleren van christelijke waarden en normen is doorgaans het discours dat je uit de mond van populistische politici verwacht. “En dat is toch ontzettend jammer?”, vindt Zonderop. “Extreemrechtse partijen gebruiken het geloof om racistische maatregelen te vergoelijken, terwijl naastenliefde een van de kenmerken van het christendom is. Het is juist omdát wij die christelijke waarden hebben laten schieten en ze geen moderne invulling hebben gegeven dat populisten ermee aan de haal zijn kunnen gaan.” Volgens Zonderop staan twintigers en dertigers vandaag ook veel meer open voor religie dan hun ouders. “Ze hebben geen last van het verzuilingstrauma zoals ik het noem, de kerk heeft voor hen een minder wrange bijsmaak.”

Akkoord, ik heb geen slechte herinneringen aan Bijbelverzen opzeggen met mijn knieën op een meetlat gedrukt. En ook al vind ik de kerk voornamelijk een uitzonderlijk corrupt mannenclubje dat er ouderwetse en ronduit mensonterende gedachten op nahoudt, af en toe merk ik dat ik in mijn leven een vorm van geloof mis. Een leegte die ik onopvallend probeer op te vullen met astrologie-apps, pilates en geëmotioneerd de handen van volslagen onbekenden vastgrijpen tijdens muziekoptredens. Soms ben ik jaloers op mijn moslimvrienden die er veel beter in lijken te slagen om hun religie als leidraad te gebruiken zonder dat het ooit echt dwangmatig aanvoelt. Hoe hun hoofddoek bijvoorbeeld niet (enkel) dienstdoet als religieus symbool, maar ook deel uitmaakt van hun identiteit. Alsof zij door het niet-verbannen van hun geloofsbelijdenis dat geloof juist iets meer mee in de 21ste eeuw hebben kunnen nemen, hoe tegenstrijdig dat ook klinkt.

Buddy’s met bieber

“Het is een gesprek dat ik al vaak met mijn niet-moslimvrienden heb gevoerd”, zegt Saïd. “Ik denk dat het komt omdat jullie ‘religie’ vooral verbinden met instellingen en pastoors, terwijl wij religie elke dag beoefend zien worden door onze gemeenschap en het dus vooral zien als een warme manier van leven. Ik ben echt een vrome moslim, ik bid vijf keer per dag, maar dat belet me niet om met beide voeten in de moderne wereld te staan. Het is gewoon een deel van mijn identiteit, net zoals mijn voornaam of mijn persoonlijkheid. Godsdienst is niet rigide, het is voor interpretatie vatbaar. Dat is zelfs de eerste soera die is neergedaald tot Mohammed, de iqra. Die staat voor ‘lees, leer, interpreteer voor jezelf’. Je mag niet zomaar alles aannemen, je moet alles kritisch bekijken, ook de Koran. Heel wat minder dogmatisch dan hoe christenen naar de Bijbel kijken dus”, lacht hij.

Is everybody happy? Kanye West in ieder geval wel. Beeld Oishi/Splash News / SplashNews.com

Voorzichtig waait er ook door het christendom een broodnodige frisse wind. Er duiken steeds meer christelijke leiders op die bewijzen ‘mee’ te zijn met hun tijd, en niet enkel omdat ze erin slagen een cool sweatshirt te bedrukken en buddy’s te zijn met Bieber. Zo is er pastoor Eugene Cho die op Twitter regelmatig racisme aankaart, de piepjonge street preacher Brandan Robertson die vecht voor de erkenning van lgbtq-rechten, Rachel Lamb die haar schouders heeft gezet onder de Young Evangelists for Climate Action of dominee Broderick Greer die openlijk homoseksueel is en opkomt voor minderheden. Ook christelijke influencers laten een andere kant van hun religie zien. Rapper Lecrae heeft het openlijk over de hypocrisie van de katholieke kerk en hoe die toch zijn relatie met Jezus niet kan verbreken. En dichter bij huis neemt Brussels model Timothy de Mudiayi zijn 122.000 Instagram-volgers niet enkel mee naar modeshows en de fitness, maar ook naar de misvieringen die hij trouw bijwoont.

“Telkens als ik Instagram open, vraag ik mezelf af wat ik doe met het platform dat God me gegeven heeft”, aldus De Mudiayi. “Ga ik het enkel gebruiken om mooie kleding te promoten, of dien ik een groter doel? Gebruik ik mijn influence om liefde, licht en hoop te brengen naar anderen zoals Jezus dat zou doen?” Het model zegt dat veel van zijn volgers hem berichten sturen omdat ze in de knoop zitten met zichzelf, en dat hij die dan via zijn geloof probeert te helpen. Slechte reacties krijgt hij niet op zijn godsdienstige verhalen, al heeft hij wel weet van mensen die hem ontvolgd hebben omwille van zijn geloof. “Maar over het algemeen denk ik dat het zo goed onthaald wordt omdat ik religie deel als een onderdeel van wie ik ben, niet als promopraatje. Ik ga de dialoog erover ook niet uit de weg, mensen kunnen mij erover aanspreken. En tot nu toe blijft iedereen super respectvol. Of toch tenminste in mijn gezicht”, lacht hij.

Het Brusselse model Timothy de Mudiayi neemt zijn 122.000 Instagram-volgers niet alleen mee naar modeshows en de fitness, maar ook naar misvieringen. Beeld Instagram

Hypepriesters, Godfluencers en Yeezus ten spijt lijkt het onwaarschijnlijk dat het Westen weer vertrokken is voor een rondje tot zeven maal zeventig maal. Maar, zegt Loobuyck, religie is des mensen, het bevat menselijke gevoeligheden en elementen die ervoor zorgen dat we altijd een beetje zullen worden aangetrokken tot de elementen die oorspronkelijk door het geloof belichaamd werden: eens stilstaan, betekenis geven aan bijzondere momenten in het leven, gemeenschapsvorming enzovoort. “Het boek Religie voor atheïsten, een heidense gebruikersgids van Alain de Botton bouwt op dat idee verder”, zegt Loobuyck. “Volgens De Botton is de vraag of religie waar is voorbijgestreefd. Geen enkele religie heeft volgens hem een van God gegeven waarheid, maar dat betekent niet dat religieuze tradities waardeloos zijn. Net als Jürgen Habermas (Duits filosoof en socioloog, red.) benadrukt hij dat ook seculiere mensen van religies kunnen leren, bijvoorbeeld als het gaat om zaken als gemeenschapszin, ethiek, onderwijs en kunst. Waar het werkelijk om gaat, schrijft De Botton, is niet zozeer de vraag of er een God is, maar hoe je verder redeneert wanneer je hebt besloten dat hij er niet is.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden