Dinsdag 26/10/2021

Pandemie in de kunst

José Saramago: ‘Ik denk dat tegen de mens geen remedie bestaat’

Mark Ruffalo en Julianne Moore in 'Blindness' (2008), de verfilming van 'De stad der blinden'. Beeld DOCUMENTATION
Mark Ruffalo en Julianne Moore in 'Blindness' (2008), de verfilming van 'De stad der blinden'.Beeld DOCUMENTATION

In De stad der blinden wordt blindheid besmettelijk. De Portugese Nobelprijswinnaar José Saramago, zelfverklaard pessimist, ziet door de epidemie het slechtste in de mens naar boven komen. Tegelijk blijven de hoofdpersonages een baken van solidariteit, zelfs in de wreedste omstandigheden. “Het is een portret van hoe we zijn.”

“Het gaat niet om geweld, maar om wreedheid. Heel de natuur is gewelddadig. Maar wij, menselijke wezens, rationele wezens, hebben wreedheid uitgevonden.” Dat zei auteur José Saramago in 1997 in de Braziliaanse krant Zero Hora. Een jaar eerder had hij in de Spaanse krant La Voz de Lanzarote een gelijkaardig statement gemaakt. “De mens is vooral wreed in relatie tot andere mensen, omdat wij de enige wezens zijn die in staat zijn om te vernederen, te martelen, en dat doen we met iets dat juist daartegen zou moeten dienen, namelijk de menselijke rede.”

De tegenstelling tussen ‘natuurlijk geweld’ en ‘menselijke wreedheid’ staat centraal in De stad der blinden, de beroemde roman die Saramago in 1995 publiceerde. Door de willekeur van de natuur wordt een naamloze stad getroffen door een epidemie van blindheid: het begint met een man die voor een rood licht staat en plotseling getroffen wordt door een witte duisternis. De blindheid blijkt bijzonder besmettelijk. Binnen de kortste keren besluit de overheid om alle besmette blinden onder te brengen in een psychiatrisch ziekenhuis. Soldaten bewaken het gesticht, maar verder moeten de blinden het zelf zien te rooien.

Universele kracht

Het is daar dat de menselijke wreedheid zich etaleert. Elk spoor van orde verdwijnt, chaos overheerst. Een blinde is in het bezit van een vuurwapen, en daardoor roept hij zich uit tot leider, of tiran, van het blindenhuis. Hij voert een schrikbewind: er zijn vechtpartijen, er is onderling wantrouwen, vrouwen worden verkracht, het eten wordt voorbehouden aan zij die de macht hebben, terwijl de hulpelozen het met kruimels moeten stellen. “De menselijke waardigheid wordt elke dag beledigd door de machtigen van deze wereld”, stelde Saramago toen hij in 1998 de Nobelprijs voor Literatuur in ontvangst nam.

De stad der blinden, dat in 2008 werd verfilmd, is een boek over een (fictieve) epidemie, dat staat vast. Maar voor Saramago was het niet zozeer de epidemie die een ravage aanricht, maar hoe de inwoners van de stad erop reageren. De witte ziekte, zoals de plaag wordt genoemd, is een narratief hulpstuk om menselijk samenleven te beschrijven. Saramago was niet geïnteresseerd in wetenschap – het wordt in het boek nooit duidelijk vanwaar de blindheid komt of hoe ze precies wordt overgedragen – maar wel in de menswaardigheid van zij die erdoor getroffen worden.

Zoals wel vaker het geval is in Saramago’s romans, draagt geen van de personages een naam. Saramago kiest voor vaste omschrijvingen als ‘de eerste blinde’, ‘de oogarts’, ‘het meisje met de zonnebril’, ‘de man met het pistool’. Belangrijker dan hun namen is dat ze allemaal mensen zijn. En dat ze zich moeten verhouden tot de vraag wat ‘goed’ is, en wat ‘kwaad’. Het maakt de universele kracht van Saramago’s gedachte-oefening er alleen maar groter op.

Auteur en Nobelprijswinnaar José Saramago in 2009, niet lang voor zijn overlijden. “We gaan van ramp naar ramp en we leren niet uit onze fouten
Auteur en Nobelprijswinnaar José Saramago in 2009, niet lang voor zijn overlijden. “We gaan van ramp naar ramp en we leren niet uit onze fouten", zei hij over onze soort.Beeld EPA

Portret van de mens

Er is ook ‘de vrouw van de oogarts’, de enige die immuun blijkt voor het blinde virus. “Als we niet volledig als mensen kunnen leven, laten we er dan tenminste alles aan doen om niet volledig als dieren te leven”, zegt ze, terwijl ze probeert om de noodzaak om te overleven ook een minimum aan waardigheid te verlenen. Toch wordt ook zij gedwongen om zich onmenselijk te gedragen wanneer ze geen andere uitweg meer ziet dan een blinde te vermoorden.

De vrouw van de oogarts wordt het centrum van een solidaire groep zieken, het kloppende hart van de roman. Opvallend, want Saramago heeft zichzelf herhaaldelijk omschreven als pessimist in hart en nieren. Ondanks de gruwel die hij in De stad der blinden beschrijft, is het moeilijk om daar geen optimistische kern in te zien: zelfs als de beschaving volledig instort, zijn er mensen die hun waardigheid en hun gevoel voor solidariteit weten te bewaren. “Bij de collectieve catastrofe van een totale blindheid komt alles naar boven, positief én negatief”, vatte de auteur zijn beroemdste roman samen in The Guardian. “Het is een portret van hoe we zijn.”

Zo eindigt ook De stad der blinden op een bitterzoete noot: de blindheid verdwijnt, even plots als ze gekomen was, en: ‘De stad was er nog.’ Tegelijk stel je vast dat niemand in staat was een oplossing te bedenken voor de epidemie: quarantaine heeft niet geholpen (uiteindelijk wordt de hele stad blind), van een geneesmiddel is nooit sprake geweest, en het overgrote deel van de bevolking heeft zich overgegeven aan blinde overlevingsdrang, zonder daarbij rekening te houden met de ander. Als het geweld van de natuur plots weer verdwijnt, wordt de wreedheid van de mensen zichtbaar.

Wie in deze tijden De stad der blinden (her)leest, vraagt zich hoe dan ook af hoe José Saramago, die in 2010 overleed, naar de huidige, wereldwijde crisis zou kijken. “We gaan van ramp naar ramp en we leren niet uit onze fouten. We beschikken over de middelen om sommige van de problemen van de mensheid op te lossen, en zelfs dan gebruiken we ze niet”, stelde de Nobelprijswinnaar in 1998 in het Portugese weekblad Visão. “Ik denk dat er tegen de mensheid geen remedie bestaat.”

De stad der blinden van José Saramago is in het Nederlands verschenen bij Meulenhoff.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234