Maandag 21/10/2019

Ultimas

Johan Grimonprez: "Onze realiteit is compleet verwrongen, maar niemand stelt zich daar vragen bij"

Johan Grimonprez. Beeld Koen Bauters

De Ultima voor Film gaat voor het tweede jaar op rij naar een documentairemaker. Al is die omschrijving misschien niet toereikend voor Johan Grimonprez (55), het brein achter films als Shadow World en dial ­H-I-S-T-O-R-Y.

"Sorry, ik spring soms nogal van de hak op de tak”, vertelt Johan Grimonprez halverwege ons gesprek. Het zal diegenen die zijn films hebben gezien niet verbazen: de montage is vaak even associatief als zijn eigen gedachtegang. Maar wie het volledige plaatje bekijkt, of het nu om een film of een gesprek gaat, ziet telkens toch weer een fijn gesponnen rode draad.

Grimonprez is geobsedeerd door de manier waarop de beeldcultuur ons leven bepaalt, maar evengoed door de menselijke waarden die we in de zo politieke 20ste eeuw uit het oog verloren zijn. De eerste obsessie gaf hij vorm in
dial H-I-S-T-O-R-Y (1997), waarin hij onderzoekt hoe de media ons beeld van vliegtuigkapers bepalen, en in Double Take (2009), waarin een dubbelganger van Alfred Hitchcock ons door de beeldendoolhof van de Koude Oorlog loodst.

Still uit 'Shadow World', Grimonprez' bekroonde documentaire over de wapenlobby. Beeld rv

Over zijn tweede obsessie maakte Grimonprez het fel bejubelde Shadow World (2016), de bekroonde documentaire die blootlegt hoe de wapenlobby onze politieke en economische realiteit bepaalt. “Onze realiteit is compleet verwrongen, maar niemand stelt zich daar vragen bij. Als we tofu eten, moet je je afvragen of je tofu eet, of genetisch gemanipuleerde soja. Maar dat doet niemand: op fundamenteel niveau worden er zelden of nooit vraagtekens gezet bij ons realiteitsbesef. Mijn films gaan daarover. Sommige dingen zijn simpelweg niet juist. En die moet je aan de kaak ­stellen.”

Zijn kritische houding wordt hem niet altijd in dank afgenomen: de term ‘complottheorie’ valt wel eens. “Ik weet dat ze me daarop willen pakken. Maar iets bestempelen als complottheorie, dat vind ik een dooddoener. Het is een rechtse term om iemand de mond te snoeren, om te vermijden dat er over iets een debat wordt gevoerd. Maar als je iets wilt ontmaskeren, bijvoorbeeld het punt dat de toenmalige VS-president George Bush maakte over weapons of mass destruction, dan moet je die pistes wel onderzoeken. Voor mij is het heel belangrijk om dieper te gaan, om verder te kijken.”

New York

Verder kijken doet Grimonprez ook op vormelijk vlak. Hij is dan wel de Ultima-laureaat in de categorie film, maar die vlag dekt de lading van zijn werk niet helemaal. Hij cureerde ook tentoonstellingen in het SMAK (It’s a poor sort of memory that only works backwards) en benadert zijn oeuvre evengoed vanuit een achtergrond in de beeldende kunsten.

“Ik heb aan het KASK gestudeerd, en ik ben begonnen in animatie, bij Raoul Servais. Maar dat werd al snel Disney-figuurtjes tekenen. Heel saai. Ik ben overgestapt naar mixed media, en tegelijkertijd volgde ik fotografie. Aan de Gentse universiteit studeerde ik culturele antropologie. Dus het was toen al een mixmash tussen verschillende disciplines. (lacht)

'Shadow World'. Beeld rv

“Pas daarna ben ik film gaan studeren in New York. Al die opleidingen vormen de verzameling werktuigen waarmee ik aan de slag ga. Ik navigeer tussen de kunstwereld en de film­wereld. En televisie, natuurlijk. Ik heb nog een aflevering gedraaid voor Ziggurat (kunstmagazine in de jaren 90 op de VRT, red.).

Kruisbestuivingen

Het maakt dat het werk van Grimonprez moeilijk te omschrijven valt. In Double Take vermengt hij interviews met Hitchcock-dubbelganger Ron Burrage met oude tv-reclames voor Folgers’ koffie, tv-beelden van een ontmoeting tussen Nixon en Chroesjtsjov, en fragmenten uit de Hitchcock-klassieker The Birds. En in dial H-I-S-T-O-R-Y monteert hij beelden van vliegtuigkapingen aan elkaar met een werk van de Amerikaanse auteur Don DeLillo. Documentaire of videokunst?

“Die vraag wordt me vaak gesteld, al sinds dial H-I-S-T-O-R-Y. Ik zou mezelf eerder als ‘verhalenverteller’ definiëren. Dial H-I-S-T-O-R-Y werd getoond in Sheffield, op het documentaire filmfestival. Achteraf ontstond er dan een grote discussie, en de conclusie was: dit is eigenlijk geen documentaire. De week daarna, op Documenta (belangrijke vijfjaarlijkse kunsttentoonstelling in Kassel, EWC), was de conclusie dan weer dat dial ­H-I-S-T-O-R-Y geen kunst was, maar een documentaire.

Beeld rv

“Voor mij gaat het erom die grenzen af te tasten: dat is ook waar het werk over gaat. Enerzijds sta je dan met twee voeten in twee verschillende werelden, en kun je daar je voordeel mee doen; anderzijds val je soms tussen wal en schip. Maar ik vind het net boeiend dat mensen zich zulke vragen stellen, in plaats van altijd in dezelfde, kleine hokjes te blijven navelstaren.

Kruisbestuivingen zijn noodzakelijk, vindt Grimonprez. “Zowel in film als in kunst worden de dingen dan pas interessant, denk ik. Ook met betrekking tot politiek en maatschappij: hoe verhoudt de kunstenaar of de filmmaker zich tot het politieke of maatschappelijke leven? Die verhouding probeer ik af te tasten, ook al vinden mensen het leuker om één enkel etiket op mijn werk te plakken.

Shadow World is een film voor een breed publiek, maar wordt evengoed vertoond in musea. Dat boeit mij: als kunstenaar kun je voortdurend andere domeinen bespelen. Daar gaat mijn werk ook deels over: vragen stellen bij bepaalde dingen, heilige huisjes omvergooien, op alle mogelijke vlakken.”

Conventioneler

Er zit een evolutie in Grimonprezs werk: aan eigenzinnigheid heeft hij niets ingeboet, maar het meermaals bekroonde Shadow World volgt meer de conventies van een klassieke documentaire. “Het plaatje oogt inderdaad wat conventioneler”, vindt hij.

Shadow World vertrekt van een journalistiek boek, The Shadow World: Inside the Global Arms Trade, van de Zuid-Afrikaan Andrew Feinstein. “Daardoor verschilt de manier waarop die film verteld wordt: ik moest me houden aan die journalistieke feiten. Als we voor een bepaalde stelling geen vijf of zes bronnen konden vinden die haar bevestigden, hebben we het geknipt. Dat is de verschuiving ten opzichte van dial H-I-S-T-O-R-Y en Double Take: daarvoor werkte ik samen met een romanschrijver in plaats van een journalist. Die films gaan over media­manipu­latie, beeldmanipulatie en verhaal­manipulatie: ze tonen aan dat onze realiteit niet is hoe we denken dat ze is. Terwijl Shadow World poogt te duiden wat er daadwerkelijk fout loopt.

“Ik heb veel discussies met Andrew Feinstein gehad om uit te zoeken hoe we de film zouden opbouwen. Een boek is nog geen film. Je moet het boek vertalen naar beelden. En ik wilde ook een emotionele laag toe­voegen. Die emotionele verankering was heel belangrijk.”

Op de Amerikaanse tv

Het maakt dat de film ook breed gedragen wordt – Shadow World wordt over de hele wereld vertoond op filmfestivals en in musea, maar evengoed op de Amerikaanse televisie: sinds november is de film te zien op 1.500 tv-zenders van de openbare omroep PBS.

“Ik vind het belangrijk dat mijn films de grenzen overstijgen. Toen dial H-I-S-T-O-R-Y na Docu­menta werd aangekocht door Arte, vond ik dat een heel mooie verruiming. Het was weer een nieuwe manier waarop andere mensen de film konden zien – nu op televisie. Bij Shadow World zie je dat ook. Dat is ook belangrijk voor Andrew Feinstein: zo blijft het debat leven.”

'Shadow World'. Beeld rv

Met zijn films poogt hij iets te veranderen, lijkt het wel. Niet alleen bij het publiek, maar ook bij zichzelf. “Elke film doet mij anders naar de wereld kijken. Anders vind ik het geen boeiend proces. Anderzijds maak je een film natuurlijk niet voor jezelf: je doet het om te communiceren met je publiek. En die weerklank voedt op zichzelf weer de dialoog naar het volgende werk.”

Johan Grimonprez, Every Day Words Disappear (solo­tentoon­stelling), nog tot 10 maart in Drarry, Noord-Ierland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234