Donderdag 05/08/2021

NieuwsLiteratuur

Jeroen Brouwers triomfeert op Libris Literatuur Prijs met ‘uniek, buitengewoon en fantastisch boek’

Jeroen Brouwers. Beeld Johan Jacobs Humo 2020
Jeroen Brouwers.Beeld Johan Jacobs Humo 2020

Een met 50.000 euro belegde extra kroon op een immens oeuvre. Zo mag je de Libris Literatuur Prijs voor Jeroen Brouwers (81) omschrijven. Zijn voortijlende roman Cliënt E. Busken is volgens de jury een ‘ware krachttoer’: ‘Hilarisch, ontroerend, griezelig en ontluisterend tegelijk.’

Welke schrijver heeft – op zijn tachtigste én met zo’n illustere rij boeken op zijn naam – toch die aandrang om zichzelf nog één keer tot de limiet te drijven? “Ik wou mezelf heruitvinden. Iets totaal nieuws proberen”, zo stelde Jeroen Brouwers over Cliënt E. Busken, toen de roman begin februari 2020 verscheen. “Ik dacht regelmatig aan andere bewonderde schrijvers van mijn huidige leeftijd (…), en aan hun laatste werken. Die waren dikwijls niet briljant. Zo wilde ik niet eindigen, zo ijdel ben ik dan weer wel. Ik wou met een goed boek besluiten”, vertelde hij in deze krant.

En of zijn “allerlaatste” een goed boek was? Het gramstorige Cliënt E. Busken werd al snel bevorderd tot een navrant taalkunstwerk, ons meesleurend in de ‘gedachtebazaar’ van een oude man in een verzorgingstehuis. Vijfsterrenrecensies waren Brouwers’ deel en in de eindejaarslijstjes van 2020 nam Cliënt E. Busken een consequent hoge plaats in. Nee, Brouwers, die liet zich niet zomaar uit de voorste linies van de Nederlandse literatuur wegdrummen, met zijn duizelingwekkende stilistische rijkdom.

Nu komt daar dus de Libris Literatuur Prijs bovenop, als bekroning voor de ‘beste Nederlandstalige roman van het voorbije jaar’, begiftigd met 50.000 euro. Dat Brouwers goede papieren kon voorleggen, leerde een voorafgaandelijke blik op de shortlist. Die leek dit jaar een geslaagde evenwichtsoefening en bood werkelijk voor elk wat wils, met verder debutante Simone Atangana Bekono (Confrontaties), Merijn de Boer (De saamhorigheidsgroep), Gerda Blees (Wij zijn licht), enige Vlaming Erwin Mortier (De onbevlekte) en troonpretendente Marieke Lucas Rijneveld (met de al even geprezen ontluisterende monoloog van een pedofiele veearts in Mijn lieve gunsteling). Of zou de jury resoluut voor verjonging kiezen?

Isolement

Maar het juryberaad was unaniem én de lof van de Libris-jury haast uitzinnig voor Cliënt E. Busken en coryfee Brouwers. Bij de bekendmaking in Nieuwsuur was er sprake van “een ware krachttoer”. Volgens voorzitter Lilian Ploumen zuigt “Brouwers je mee in een verslavend taalcircus”. Het personage Busken is “weliswaar der dagen zat en opgegeven”, maar hij zit “evengoed alsnog vol woest kolkend, opvlammend innerlijk leven”. Client E. Busken bewijst dat “wat ogenschijnlijk maar voortwauwelt” evengoed “kan vlammen, zinderen en tergen”. En: “Met deze unieke verkenning toont Jeroen Brouwers dit jaar als geen ander wat literatuur vermag: een reis te maken door een binnenwereld van een ander.” Het is een “onontkoombaar, uniek, belangwekkend, buitengewoon en fantastisch boek”.

Buskens “langs stuivende gedachten ritselen als weggewaaid papier” en “wij kunnen niets dan mee stuiven en alle kanten opwaaien”, luidde het nog. Brouwers’ oudere wordt gedegradeerd tot een medisch geval – in de weer met zijn potloden én volgekribbelde papieren of rommelend met zijn sigaretten en rolstoel. Rondom hem zoemen hulpverleners, opdringerige medepatiënten of schimmen uit het verleden. Het isolement in coronatijden schenkt dit boek nog een extra dimensie. Existentieel verkeerd verbonden in een afgesloten microkosmos: een typisch Brouwersiaans leidmotief, dat we aantreffen in van Zonsopgangen boven zee tot Het hout.

De uitreiking verliep uitgesproken sober met vier live aanwezige genomineerden bij Felix Meritis, terwijl de pas bevallen Gerda Blees en Jeroen Brouwers thuis bleven. Uitgever Sander Blom nam de prijs voor hem in ontvangst. Wéér geen royaal diner in het Amstelhotel. Maar veel verschil had dat voor Brouwers niet gemaakt: zijn gezondheidstoestand is wankel. De tegenwoordig in Lanaken wonende schrijver houdt zich overigens al jaren ver weg van het “nominatiecircus”. En met de huidige jury’s loopt hij ook niet zo hoog op. In deze krant klonk het: “Ik heb ook mijn vragen bij al die jury’tjes. Hebben ze nog wel kijk op de zaak? Waarom moeten boekhandelaren tegenwoordig in jury’s zitten? Want zij hebben toch een commercieel belang?”

Klavertje drie

Brouwers en literaire prijzen stonden ooit garant voor polemiek en stampei, nu is hij milder gestemd, “ik ben niet tegen literaire prijzen van een zo hoog geldbedrag dat ze me financieel drijvende kunnen houden”, verkondigde hij meermaals. Maar wie herinnert zich niet de heisa rond de Prijs der Nederlandse Letteren die Brouwers in 2008 weigerde omdat het prijzenbedrag van 16.000 euro te laag was. “Je wordt naar de Parnassus getild en afgescheept met een aalmoes.” In 2001 kondigde hij in zijn dankrede bij de Gouden Uil voor Geheime kamers dan weer aan niet langer mee te doen aan deze “circussen van ijdelheid, (…) die worden opgevoerd ter eer en meerdere glorie van de commercie”. Wat hem het verwijt opleverde “fluimen te spugen in de hem vriendelijk aangeboden soep.”

De Libris-triomf van de weliswaar veelgelauwerde Brouwers is in nog een andere optiek straffe kost. Hoewel Cliënt E. Busken onbegrijpelijkerwijze uit de boot viel bij de Boekenbon Literatuurprijs (de voormalige AKO en ECI), schreef hij eerder al tweemaal deze AKO op zijn naam, net als de Gouden Uil. De Libris ontbrak nog. Een zoete genoegdoening voor de oude schrijver, die zo het klavertje drie beet heeft. Brouwers volgt op de erelijst Sander Kollaard op en is de 28ste winnaar van de in 1994 in het leven geroepen prestigieuze onderscheiding. De Libris blijft zo een uitgesproken mannelijke aangelegenheid. Nog maar driemaal ging een vrouwelijke auteur met de lauweren lopen: Frieda Vogels, D. Hooijer en Connie Palmen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234