Woensdag 23/10/2019

Festival

‘Jazz Middelheim is een kat met negen levens’

Radiocoryfee en jazzfan Marc Van den Hoof (links) en Jazz Middelheim-organisator Bertrand Flamang (rechts). Beeld Francis Vanhee

In 1969 fungeerde de beeldentuin van het Middelheimpark als decor van de toenmalige Jazzpromenadeconcerten. Het is een klein mirakel dat er vijftig jaar later nog steeds sprake is van Jazz Middelheim. De Morgen blikt terug én vooruit met radiocoryfee en jazzfan Marc Van den Hoof en organisator Bertrand Flamang.

Jazz in het Middelheimpark: het was de natte droom van radioproducer Elias Gistelinck. Hij was de jazzspecialist van BRT3, het latere Radio 3 en Klara. Het was een wilde gok, al namen de zogeheten Jazzpromenadeconcerten vrijwel meteen grotere proporties aan: tegen 1973 was het initiatief van Gistelinck uitgegroeid tot een vijfdaagse. In hetzelfde jaar ruilde het evenement van de radioproducer het Middelheimpark in voor het nabijgelegen Park Den Brandt en werd het festival – paradoxaal genoeg – tot Jazz Middelheim gedoopt.

In de luwte van de Belgische festival Jazz Bilzen en Comblain-la-Tour groeide Jazz Middelheim uit tot een omroepfestival in de traditie van het legendarische Jazz à Juan in Frankrijk – een organisatie van de Franse openbare omroep. Het parcours van Jazz Middelheim was echter jarenlang van hobbelige aard. Er moest in de jaren 80, 90 en 2000 meer dan één col van de buitencategorie overmeesterd worden – het waren vrijwel altijd budgettaire kwesties die ervoor zorgden dat de toekomst van Jazz Middelheim nooit verzekerd was.

Godsbewijs

In de jaren 80 gaf de toenmalige Radio 1-producer Elias Gistelinck de fakkel door aan jonge radiomakers als Miel Vanattenhoven, Johan Vandenbossche, Frans Ieven en Marc Van den Hoof. Die laatste was er voor het eerst bij in 1970 – als tiener en jazzfan van het eerste uur – en later als lid van het productieteam. “Na elke editie werd intern dezelfde vraag opgeworpen: gaan we volgend jaar nog wel bestaan?”, herinnert de gewezen radiostem zich. Er werd jaar na jaar gedebatteerd binnen de openbare omroep, over de vorm van het festival én over de inhoud.

“Toen in de jaren 90 het toenmalige Radio Donna begon, werd op een bepaald moment zelfs geopperd om Jazz Middelheim toegankelijk te maken voor iedereen. Ze wilden een festival waar ook Clouseau of Will Tura zouden passen. Ik herinner mij nog goed dat op de verlanglijst die onze oversten hadden opgesteld artiesten stonden die al jaren dood waren. (lacht) We hebben altijd het probleem gehad dat het festival de omroep te weinig opleverde. Dat Jazz Middelheim nog bestaat, is een godsbewijs”, grinnikt Marc Van den Hoof.

“Jazz Middelheim is een kat met zeven levens”, knikt Bertrand Flamang, de huidige organisator, met structurele ondersteuning van Stad Antwerpen. Hij trad in 2008 toe tot het verhaal, nadat hij eerder Gent Jazz had opgericht. “Het zijn mensen als Marc en Miel die het festival hebben gered van de dood. Er zijn altijd veel voorstanders geweest, maar wellicht nog meer tegenstanders. Jazz Middelheim was de voeling met zichzelf aan het verliezen. Van bovenaf droomden ze van een festival à la Montreux – ze hadden geen flauw benul wat het kost om zoiets klaar te spelen.”

Kamasi Washington op Jazz Middelheim 2018. Voor het eerst in de geschiedenis van het festival werden er staande concerten geprogrammeerd. Beeld Wouter Van Vooren

Amateurs

Op zijn 24ste baatte Bertrand Flamang café Den Turk in Gent uit. Hij heeft altijd affiniteit gehad met jazzmuziek – als organisator van concerten enerzijds, als jazzproducer anderzijds. De Gentenaar droomde stiekem van een jazzclub, al zou hij die plannen inruilen voor die van een jazzfestival pur sang: Blue Note Records Festival, dat later Gent Jazz zou worden. “Een jazzclub is gewoon niet leefbaar”, verduidelijkt Flamang die keuze. “Als je het slim aanpakt, is het organiseren van een festival wél een duurzaam verhaal. Dat blijkt nu ook.”

Marc Van den Hoof herinnert zich nog hoe Flamang in 2008 zijn intrede maakte. “Bertrand was een professional, wij daarentegen waren amateurs. Mensen als ik maakten radioprogramma’s en stelden tussendoor een festival samen. Er was één medewerker verantwoordelijk voor de administratie en één iemand die halftijds de productie deed, zonder daar een achtergrond in te hebben.” 

In het tijdperk-Flamang werd Jazz Middelheim in een vingerknip een topfestival. Van de programmatie tot de inkleding van het festival: het verschil met de vorige edities was groot. “Het verbaast mij nog steeds hoe Bertrand alles heeft aangepakt. Simpele logistieke veranderingen maakten een wereld van verschil. Nog voor Bertrands tijd nam saxofonist James Moody mij op een dag apart: ‘Marc, is het misschien een idee om toiletten aan het podium te voorzien? Wij worden er niet jonger op.’ Wij dachten niet aan praktische dingen.”

Pop en freejazz

Het was voor Bertrand Flamang een erezaak om over de ziel van Jazz Middelheim te waken. “De VRT en ik waren overeengekomen dat wij voor de programmatie zouden zorgen, zij voor het uitzenden van de optredens. Het moest een omroepfestival blijven.” Het familiale karakter werd behouden en de line-up kreeg een kwaliteitsinjectie. Hij trok opnieuw de progressieve kaart. In het festivalhandboek van Flamang is vernieuwing heilig. “We wilden enerzijds terugkeren naar de roots, en anderzijds ruimte creëren voor een uitstap naar links of rechts. Veel mensen vinden dat pop of freejazz niet thuishoren op Jazz Middelheim. Ik vind van wel.” 

Soms draaien zulke experimenten uit op een kater, bekent de Gentenaar. Hij herinnert zich een draak van een concert van Hooverphonic met een orkestrale bezetting – last minute vastgelegd ter vervanging van Randy Newman.

Marc Van den Hoof: “Er is ooit geopperd om Jazz Middelheim toegankelijk te maken voor iederéén. Ze wilden een festival met Clouseau en Will Tura.” Beeld Francis Vanhee

Bertrand Flamang zwemt graag tegen de stroom in. Kan Marc Van den Hoof zich in zijn soms opmerkelijke keuzes vinden? “Toen Bertrand in het verhaal stapte, was ik gerustgesteld omdat hij affiniteit had met het genre. Al moet ik bekennen dat ik ook ongerust ben geweest over het aandeel niet-jazz in de programmatie. Hoe heet hij weer? Ludovico Einaudi bijvoorbeeld, zo’n artiest ligt mij niet. Ik ben een traditionele jazzfan. Patti Smith heeft mij wel verrast. Ik kende haar niet, en toch is haar optreden een van mijn mooiere herinneringen aan het festival. Dat is de verdienste van Bertrands aanpak. Misschien ben ik dankzij hem wel breder beginnen te denken.” Over de huidige vorm kunnen Van den Hoof en Flamang eindeloos discussiëren. Ze zijn het wel met elkaar eens dat het een klein mirakel is dat Jazz Middelheim nog leeft, gezien de omstandigheden in het verleden.

Na al die jaren is de grote kracht van Jazz Middelheim nog steeds de grootste handicap: de periode waarin het festival plaatsvindt. Terwijl alle grote jazzevenementen in juli plaatsvinden, valt Middelheim een maand later, wanneer de meerderheid van de artiesten met vakantie is. Bertrand Flamang: “Dat heeft zijn nadelen: ze zijn niet beschikbaar of onbetaalbaar. We kunnen ze echter wel lokken met de vraag om eens buiten de lijnen te kleuren – we moedigen experiment aan. Daar zit ons publiek op te wachten. We willen dat de mensen nieuwe muziek ontdekken op Jazz Middelheim. Of dat ze artiesten horen zoals ze hen nog nooit hebben gehoord.”

Toots Thielemans, hier op Middelheim in 1993, was jarenlang hét gezicht van het festival. Beeld BELGA

Concurrentie

Sinds enkele jaren stelt Jazz Middelheim een artist in residence aan die verschillende gedaanten aanneemt in Park Den Brandt. De Amerikaanse trompettist Ambrose Akinmusire neemt deze editie die taak op zich, al is er ook een rol weggelegd voor de grote jazztalenten van eigen bodem: Lander Gyselinck en Fulco Ottervanger – samen bekend als BeraadGeslagen – cureren de zaterdag van Middelheim. Ze halen onder meer Louis Cole, Benny Sings en STUFF. naar Wilrijk. Dat maakt de affiche niet alleen jong en hip, ze is ook heel Belgisch gekleurd. “Eigen talent zal hier altijd een belangrijke plek innemen, net als vernieuwing”, weet organisator Bertrand Flamang.

Er is geen ontkomen meer aan jazz. Jonge leeuwen als De Beren Gieren, KOKOROKO, Ezra Collective of STUFF. zijn de kloof tussen onbekend en populair stilaan aan het dichten. Heeft dat invloed op de jazzfestivals van deze tijd? De organisator van Jazz Middelheim knikt. “Jazz is altijd in beweging. Je kan deze generatie artiesten niet vergelijken met de vorige, al kan je er niet omheen dat deze lading erin slaagt om een nieuw publiek warm te maken voor het genre. Je krijgt een breder publiek, maar dat zorgt ook voor concurrentie. Werchter, Pukkelpop of Couleur Café azen nu ook op de artiesten die wij boeken. Op zaterdag programmeren wij Louis Cole. Hij staat ook op Lowlands (de Nederlandse tegenhanger van Pukkelpop, ELV). Dat was vijftien jaar geleden ondenkbaar.”

Jazz Middelheim-organisator Bertrand Flamang: “Werchter, Pukkelpop of Couleur Café azen nu ook de artiesten die wij boeken.” Beeld Francis Vanhee

“In mijn tijd pakte je de telefoon en belde je rechtstreeks naar de artiest om hem te overtuigen. Ik vermoed dat dat niet meer van deze tijd is”, lacht Marc Van den Hoof. “Vroeger boekte je een talentvolle muzikant in de hoop dat die later hogerop zou kunnen. Je klom gestaag in de pikorde.” 

Flamang: “In tijden van streaming gebeurt het soms dat een gehypete artiest een headliner fee durft vragen. Da’s een trend die deze industrie op zijn kop zet. Ik heb GoGo Penguin in het verleden naar Gent Jazz gehaald. We wilden hen vorig jaar programmeren als headliner van Middelheim. Ze hebben uiteindelijk voor Pukkelpop gekozen. ‘We don’t play jazz festivals anymore’, klonk het. De huidige beweging brengt iets teweeg, en dat juich ik toe. Het is voor ons echter een serieuze financiële uitdaging. Elke keer opnieuw.”

Het is moeilijk te voorspellen hoe Jazz Middelheim er in de toekomst zal uitzien. Maar waar hopen Flamang en Van den Hoof op? “In een ideale wereld verkopen we de volgende twee edities volledig uit, zodat we in de toekomst weer een vijfdaagse kunnen worden”, lacht Flamang. “Toots Thielemans is jarenlang de peter van het festival geweest. Het is een belachelijk idee om Toots te willen vervangen, dus zijn we met artists in residence gestart, zodat één artiest verschillende verhalen kan vertellen. We willen ook meer muzikanten een dag laten cureren, zoals Lander Gyselinck en Fulco Ottervanger dit jaar. Als je met verschillende partijen werkt, sta je sterker dan wanneer je het alleen doet. Dat mag nog meer de eigenheid van Middelheim worden.” 

“Ik vind dat een goed uitgangspunt”, vult Marc Van den Hoof aan. “Hoe meer verschillende aspecten van een artiest aan bod komen, hoe beter.”

Jazz Middelheim, 15-18/8, Park Den Brandt, Wilrijk. jazzmiddelheim.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234