Donderdag 26/11/2020

BoekrecensieZomer

Jawel, nú al een roman waarin Covid-19 en Black Lives Matter een rol spelen

Een Black Lives Matter-betoging op 13 juni in Brighton, waar ook 'Zomer' zich afspeelt.Beeld Getty Images

Het slotdeel van de vier­seizoenen­reeks van de Schotse Ali Smith (57) is verschenen: Zomer. Het is een mooi sluitstuk geworden van een hecht gecomponeerd, urgent project.

Zelfs bij het lezen van Zomer, het slotdeel van de vierseizoenenreeks van Ali Smith, blijft het iets verbijsterends houden. Nú al een roman waarin Covid-19, de lockdown en zoomen een rol spelen? Waarin het gaat over cancel culture en Black Lives Matter? En waarin zelfs wordt verwezen naar de dood van George Floyd, net tweeën­halve maand geleden?!

Zo heet van de naald was fictie in boekvorm zelden. Kón die productietechnisch nauwelijks zijn, dacht ook de vier keer voor de Man Booker Prize genomineerde Schotse lange tijd. Totdat ze het manuscript van haar virtuoze tweeluik How to Be Both (2014) ver na de afgesproken deadline inleverde, haar Britse uitgever erin slaagde het binnen zes weken de boekhandel in te krijgen en, vertelde ze in The Guardian, een twintig jaar oude droom herleefde: een kwartet op de polsslag van de tijd geschreven romans, die zo snel mogelijk na voltooiing zouden moeten verschijnen – als moderne variant op de feuilletons van Charles Dickens.

Leave en Remain

Geen toeval: vroeg in elk van deze romans – Herfst, Winter en Lente gingen vooraf – citeert Smith een dickensiaanse openingszin, dit keer die uit David Copperfield (1850). Wél min of meer toevallig is dus dat Herfst (2018), dat in ­eigen land kort na het EU-referendum van 2016 verscheen, ‘de eerste post-brexitroman’ werd. Of dat we in de seizoenen daarna feitelijk van crisis naar crisis hobbelden, van verkiezing en presidentschap van Donald Trump en Boris Johnson tot de vluchtelingencrisis en van ­klimaatnoodklok tot coronapandemie. Al die dingen deden zich domweg voor tijdens het schrijven.

In Zomer hebben ze hun weerslag op de zich in Brighton afspelende levens van de centrale personages, tieners Sacha en Robert Greenlaw. Hun ouders lijken gescheiden omdat de een ‘leave’ en de ander ‘remain’ stemde. Sacha is het soort geëngageerde puber dat een heldin herkent in Greta Thunberg en brieven over haar leven in lockdown schrijft aan een Vietnamese asielzoeker. Haar dertienjarig broertje is een vroegwijze, licht verknipte jongen, die vurig voor de brexit pleit en zijn docenten choqueert met xenofobe teksten die letterlijke citaten van premier Boris Johnson en Dominic Cummings blijken.

En de alwetende vertelstem lijkt tussendoor soms vrij te associëren op verzamelde krantenkoppen. Deprimerende krantenkoppen, waar Smith niettemin tijdloze en uiteindelijk hoopgevende thema’s aan verbindt. Want gaandeweg bleek dit vierluik steeds meer te draaien om het ­belang én de kracht van kunst, vriendschap en generositeit.

Wat ook almaar duidelijker werd: hoe knap ze de seizoensdelen zo componeerde dat ze samen een hecht geheel vormen. Door bepaalde elementen te laten terugkeren, bijvoorbeeld. Zo duikt in elk boek de sinistere instantie SA4A op, die smerige klusjes voor de overheid opknapt. Telkens is er een pregnante rol weggelegd voor leven en werk van een beeldend kunstenares, dit keer dat van de Italiaanse Lorenza Mazzetti.

Speels en toegankelijk

En werden in eerdere delen parallellen getrokken met historische episodes in de jaren ­twintig, zestig en tachtig, hier worden herinneringen van de 103-jarige Duits-Joodse Daniel Gluck aan een interneringskamp op Isle of Man na WO II ­gelinkt aan de situatie in hedendaagse vluchtelingenkampen. Gluck werd al in Herfst geïntroduceerd, en zo duiken er meer oude bekenden op in dit slotdeel (milieubloggers/kunstenaars ­Arthur en Charlotte, bijvoorbeeld, die met ­Sacha en Robert bevriend raken, en hen mee­nemen naar de plek in Norfolk waar Roberts held Albert Einstein ooit logeerde.) Waarbij mysteries uit hun verleden worden opgehelderd en losse eindjes al dan niet netjes afgehecht.

Dat laatste maakt Zomer waarschijnlijk tot het minst geschikte deel om zonder kennis van wat eraan voorafging te lezen. Maar een bevredigende finale is het. Van een reeks romans waarin Smith, associatief heen en weer springend in de tijd, maar speels en toegankelijk tegelijk, de essentie van het westerse leven anno nu probeerde te vangen.

Soms is het resultaat misschien een tikje belerend. Vaker leest het als een virtuoze literaire tijdcapsule: vitaal, urgent, imponerend.

Beeld rv

Ali Smith, Zomer, Prometheus, 368 p., 21,99 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234