Zaterdag 25/06/2022

InterviewMieko Kawakami

‘Japan is zo conservatief op het vlak van vrouwen en seks’

Mieko Kawakami: 'Zelfs met hard werken lukt het als arbeidsklassekind niet altijd om iets te veranderen aan je leven, en die strenge les heb ik als kind geleerd.’ Beeld lowres
Mieko Kawakami: 'Zelfs met hard werken lukt het als arbeidsklassekind niet altijd om iets te veranderen aan je leven, en die strenge les heb ik als kind geleerd.’Beeld lowres

Haruki Murakami vindt haar net vertaalde debuut Borsten en eitjes ‘adembenemend’. Lof die zij beantwoordde met kritiek op het seksisme in zijn boeken. Maak kennis met Mieko Kawakami, feministisch icoon in een door mannen gedomineerd Japan.

Motoko Rich en The New York Times

Om uit te leggen welke druk vrouwen in de Japanse samenleving voelen, verwijst schrijfster Mieko Kawakami naar plagerijen op de speelplaats toen ze op de lagere school zat. De jongens liepen rond en tilden de rok van sommige meisjes omhoog om hun onderbroek te zien. Dat was vernederend, maar het was al even schaamtelijk voor de meisjes wier rok niét omhoog werd ­getild.

“Het betekende dat je niet populair was”, zegt Kawakami (43), auteur van Borsten en eitjes, een Japanse bestseller die deze week in Nederlandse vertaling uitkwam. “Het is vernederend voor vrouwen om niet begeerd te worden door mannen. Dat is een sterke code in de Japanse samen­leving.”

Het is een code die ze maar al te goed kent, maar die zij – en de personages in haar boeken – overstijgt. Borsten en eitjes, dat in 2008 een van de meest prestigieuze Japanse literaire prijzen won, vestigde mee haar naam als een van de rijzende sterren aan het Japanse literaire firmament.

Borstimplantaten

Sindsdien is Kawakami uitgegroeid tot iets van een literair feministisch icoon in haar land. Borsten en eitjes kreeg kritiek van sommige traditionalisten vanwege de onverbloemde portrettering van het leven van vrouwen, maar die kwatongen worden ruim in aantal overtroffen door haar vele fans, vaak jonge vrouwen.

Zij kunnen zich vinden in Kawakami’s messcherpe analyse van de maatschappelijke verwachtingen ten aanzien van vrouwen en de inspanningen van haar personages om daaronder uit te komen. In Borsten en eitjes mijmert de vertelster, Natsuko Natsume, over de dwingelandij van het schoonheidsideaal, om te begrijpen waarom haar oudere zus zo geobsedeerd is door borst­implantaten.

‘Als je mooi bent, wil iedereen naar je kijken en willen ze je aanraken’, schrijft Natsuko. Maar het kan haar niet langer schelen of mannen haar aantrekkelijk vinden. Natsuko, ook een romanschrijfster, is geïnteresseerd in voortplanting, niet in seks. Haar uitgever is een alleenstaande vrouw die zegt dat geen kinderen hebben ‘de natuurlijkste zaak’ is.

Een andere schrijfster, een gescheiden moeder, fileert het opgeblazen ego van een mannelijke collega op een literair evenement en poneert ‘dat mannen nooit zullen begrijpen wat vrouwen echt belangrijk vinden’. Een voormalige collega beschrijft haar moeder – en zichzelf – als niet veel meer dan ‘gratis arbeid’ voor hun echtgenoten.

In hun gezin moet de doorsnee-Japanse vrouw zich veel meer dan haar man bezighouden met huishoudelijk werk en de zorg voor de kinderen. Toch zijn er ook tekenen dat Japanse vrouwen voor zichzelf opkomen: ze stellen hun huwelijk uit of weigeren te trouwen. Ook in de literaire ­wereld komen vrouwen meer op de voorgrond. Borsten en eitjes sleepte de prestigieuze Akutagawa-prijs in de wacht, en Kawakami trad toe tot een alsmaar langere lijst van Japanse schrijfsters van wie het werk vertaald wordt en aandacht krijgt in het Westen. Yoko Ogawa stond met De geheugenpolitie op de shortlist van de International Booker Prize. Internationale doorbraken waren er ook voor onder anderen Sayaka Murata (‘Buurtsupermens’, ‘Aardbewoners’) en Hiroko ­Oyamada (‘The Factory’).

Veel kritiek

Kawakami kreeg nog meer aanzien als feministische stem na een interview in 2017 met Haruki Murakami, misschien wel de beroemdste hedendaagse Japanse schrijver. In dat interview hekelde ze de “constante tendens om vrouwen op te offeren voor de mannelijke hoofdrollen” in zijn fictie, een frustratie die bij wel meer critici weerklinkt. (Murakami antwoordde dat zijn focus niet gericht is op “individualistische ­personages”, maar op hoe mensen in contact treden met de wereld.)

Het etiket een feministisch schrijver te zijn “heeft in zeker mate nog altijd een negatief imago in Japan”, zegt Kawakami tijdens een Zoom-­gesprek.

Toen Borsten en eitjes de Akutagawa-prijs won, noemde Shintaro Ishihara, destijds de rechtse gouverneur van Tokio en lid van het comité dat de prijs uitreikt, de toon van de roman “zelfzuchtig” en “onaangenaam en lastig om te aanhoren”.

Toen Kawakami tegen Asahi Shimbun, een van de grootste Japanse kranten, zei dat het onaanvaardbaar was dat vrouwen het woord ‘shujin’ – meester – moeten gebruiken voor hun echtgenoot, oogstte ze veel kritiek op sociale media.

Borsten en eitjes onderzoekt de mate waarin vrouwen zich kunnen beredderen zonder mannen, vooral bij de fundamentele daad van de reproductie. Natsuko, die de hele roman vrijgezel blijft, probeert kunstmatige inseminatie met een spermadonor, een in Japan weinig bewandeld pad naar het moederschap.

‘Het coronavirus heeft de kloof in de samenleving alleen maar dieper gemaakt.’ Beeld AFP
‘Het coronavirus heeft de kloof in de samenleving alleen maar dieper gemaakt.’Beeld AFP

“Het wordt niet aanvaard onder vrouwen van over de 40 met een vaste baan en een zeker inkomen dat ze in een situatie verzeilen waarin ze een gezin willen maar geen partner hebben”, zegt Kawakami, die tijdens het schrijven onderzoek deed naar de cultuur van de in-vitrofertilisatie. “Als ze op zoek zijn naar een spermabank, zwijgen ze daarover. Japan is zo conservatief op het vlak van vrouwen en seks.”

Veel van haar personages zijn alleenstaande moeders of kinderen van alleenstaande moeders, zoals Kawakami zelf. Ze groeide op in Osaka, Japans derde grootste stad, als het middelste kind van een supermarktbediende, die nog altijd parttime rekken vult. In Borsten en eitjes wilde ze ­uiting geven aan de specifieke tongval en humor van de stad.

Op haar 14de, zegt Kawakami, loog ze over haar leeftijd om een deeltijds baantje te krijgen in een fabriek die onderdelen voor airconditioners maakt. Om de gezinsfinanciën aan te vullen werkte ze als caissière in een superette, als afwasser in een restaurant, als tandartsassistent en als bediende in een boekhandel.

Als arbeidersklassekind leerde ze dat “de rijken in het merendeel van de gevallen rijk blijven en de armen arm”, zegt ze. “Zelfs met hard werken lukt het niet altijd om iets te veranderen aan je leven, en die strenge les heb ik als kind geleerd.”

Om haar jongere broer te ondersteunen toen die naar de universiteit ging, werkte Kawakami in een bar. Later verhuisde ze naar Tokio om het te maken in de muziek, maar daar kwam niets van.

Makiko, Natsuko’s oudere zus in Borsten en ­eitjes, werkt als hostess in een groezelige bar. Kawakami schetst de economische onzekerheid van zulk werk en de verschuivende hiërarchie ­onder hostessen naarmate jongere vrouwen de plek van oudere innemen om zich in de gunst van de klanten te werken.

Hun bezorgdheden waren met name pertinent in coronatijden. In Japan gooiden verscheidene stadsbesturen nachtclubs en bars die geassocieerd werden met de seksindustrie op slot om de verspreiding van het virus tegen te gaan. Vrouwen die op zulke plekken werken zijn des te kwetsbaarder, want ze zijn vaak vervreemd van hun familie en kunnen nergens naartoe als ze niet werken.

Een economisch steunpakket sloot sekswerkers aanvankelijk uit, maar kwam uiteindelijk ook aan hun noden tegemoet toen advocaten hun verontwaardiging uitten. Het coronavirus “heeft de kloof in de samenleving dieper gemaakt”, zegt Kawa­kami.

Ze wijst erop dat het vooral mannelijke beleids­makers waren die de Japanse reactie op de pandemie formuleerden. Die mannelijke politici “hebben er geen benul van hoe vrouwen de zorg voor hun kinderen en het huishoudelijk werk geregeld krijgen” als de scholen dicht zijn en bedrijven willen dat je thuis werkt, zegt ze.

Troost niet meer nodig

In de — in het Engels vertaalde — novelle Ms Ice Sandwich voert Kawakami een vrouwelijk personage op dat al dan niet cosmetische chirurgie heeft ondergaan en daar wreed op wordt afgerekend.

“Ze illustreert de dingen die vrouwen moeten ondergaan om te beantwoorden aan een maatschappelijk aanvaardbaar uiterlijk”, zegt Kathryn Tanaka, professor culturele en historische studies aan de Otemae-universiteit in Nishinomiya.

“We praten veel over alleenstaand moederschap en cosmetische chirurgie en onvruchtbaar zijn, maar doen dat op een oppervlakkige manier”, zegt ze. “Haar werk dwingt je dieper te gaan en na te denken over hoe zulke dingen problematisch worden binnen relaties, en hoe ze individuele mensen raken.”

Kawakami zegt dat ze het fijn zou vinden als haar romans troost bieden die haar lezers uiteindelijk niet meer nodig hebben. “Misschien ben ik wel gelukkig als ze terugkijken vanuit de toekomst en zeggen: ‘Ik las vroeger toen ik jong was boeken van Mieko, maar nu is er geen reden meer om dat te doen.’”

Mieko Kawakami, 'Borsten en eitjes', Podium, 496 p., 24,99 euro. Beeld rv
Mieko Kawakami, 'Borsten en eitjes', Podium, 496 p., 24,99 euro.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234