Zondag 09/05/2021

AchtergrondKunst

Is wereldberoemd schilderij ‘Salvator Mundi’ nu wel of niet van Da Vinci? ‘Absolute zekerheid is er niet’

Het wereldberoemde schilderij 'Salvator Mundi' doet stof opwaaien. Hier gefotografeerd in 2017 kort voor een veiling door Christie’s. Beeld AFP
Het wereldberoemde schilderij 'Salvator Mundi' doet stof opwaaien. Hier gefotografeerd in 2017 kort voor een veiling door Christie’s.Beeld AFP

In de kantoren van het Louvre lijkt men ervan overtuigd te zijn dat Salvator Mundi wel degelijk van de hand van Leonardo Da Vinci is. Een ophefmakende Franse documentaire beweert echter het omgekeerde. Waarom is het zo moeilijk om daar uitsluitsel over te bieden?

Is Salvator Mundi dan toch van Da Vinci? Volgens het Musée du Louvre in Parijs wel, al durft het beroemde museum dat niet in het openbaar zeggen. The Art Newspaper kon evenwel de hand leggen op een ongepubliceerd boek uit 2019 dat naar aanleiding van de expositie rond Da Vinci in het Louvre geschreven werd. Daarin schrijft museumdirecteur Jean-Luc Martinez dat onderzoek aantoont dat het werk wel degelijk van Da Vinci is.

Toch hebben kunstkenners al jaren twijfels bij die theorie. In 2011 kondigt The National Gallery aan dat het Salvator Mundi voor het eerst aan een publiek mag tonen. Het schilderij dook slechts enkele jaren eerder op tijdens een kunstveiling in de Verenigde Staten en het Londense museum heeft dan ook een wereldprimeur te pakken. Tienduizenden kunstliefhebbers trekken naar de Britse hoofdstad om een glimp van het werk op te vangen.

Te mooi om waar te zijn

Slechts een vijftiental werken van Da Vinci werden overgeleverd, dus een toevallige ontdekking van een nieuw schilderij is haast te mooi om waar te zijn. En dat is het misschien ook. In de nieuwe documentaire The Savior for Sale reconstrueert journalist Antoine Vitkine hoe twijfels over het auteurschap van Salvator Mundi jarenlang genegeerd werden.

Net voor de expo in The National Gallery van start gaat, contacteert museumdirecteur Luke Syson een team van vijf kunsthistorici om het werk aan een visuele analyse te onderwerpen. Het gaat om zogenaamde connaisseurs, experts die zich verdiepen in het oeuvre van kunstenaars en zo kunnen helpen om nieuwe vondsten aan hun maker te linken. Uit de groep van kenners gelooft enkel Martin Kemp, een gepensioneerd kunsthistoricus, dat Salvator Mundi van de hand van Da Vinci is. Verder is er een non-believer en blijven de drie anderen onbeslist.

De Saudische prins Mohammad bin Salman. Beeld EPA
De Saudische prins Mohammad bin Salman.Beeld EPA

Saudische prins

Ondanks de onenigheid binnen de groep experts besluit het bestuur van het museum om het werk tijdens de expo voor te stellen als een ‘echte’ Da Vinci. “In de internationale kunstwereld was er destijds al onzekerheid over de stelligheid waarmee The National Gallery de ‘nieuwe’ Da Vinci exposeerde”, zegt Manfred Sellink, directeur van het Museum voor Schone Kunsten in Gent. “Ze namen wel degelijk een risico.”

Aan het eind van de tentoonstelling houdt de onzekerheid rond Salvator Mundi niet op. Na een reeks omzwervingen langs verschillende privé-eigenaars koopt de Saudische prins Mohammad bin Salman het werk in 2017 voor zo’n 450 miljoen dollar. The Savior for Sale onthult hoe de man het werk vervolgens in het geheim naar het Louvre laat overbrengen. Daar wordt het schilderij voor het eerst onderworpen aan een natuurwetenschappelijke analyse die uitsluitsel moet bieden over wie het eigenlijk schilderde.

De 'Mona Lisa' van Leonardo da Vinci hangt in het Louvre. Beeld AFP
De 'Mona Lisa' van Leonardo da Vinci hangt in het Louvre.Beeld AFP

In 2018 bezorgen de wetenschappers hun onderzoeksresultaten aan hun Saudische opdrachtgever. Volgens hen kwam het werk tot stand in Da Vinci’s atelier, maar leverde de grootmeester zelf maar een beperkte bijdrage. Wat volgt, is een diplomatiek steekspel waarbij Bin Salman politieke druk laat uitoefenen op de bestuurders van het Louvre om Salvator Mundi als een authentieke Da Vinci voor te stellen tijdens een grote expositie in het museum. De kroonprins wil het schilderij naast de Mona Lisa hangen om alle twijfels over het werk weg te nemen.

In Vitkines documentaire getuigen anonieme bronnen uit de regering-Macron hoe ook Franse politieke spelers lobbywerk verrichtten om zo de relatie met Saudi-Arabië veilig te stellen. Ondanks hun pogingen valt Bin Salmans plan uiteindelijk in het water. Wanneer het Louvre zijn voorwaarden afwijst, weigert de kroonprins om het schilderij nog te exposeren. Sindsdien is het werk nooit meer in het openbaar getoond.

Geheim onderzoek

In The Savior for Sale vallen vooral de resultaten van het geheime onderzoek in het Louvre op. Volstaan die onthullingen om het werk voorgoed van de lijst met authentieke schilderijen van Da Vinci te schrappen? Volgens onderzoeker Geert Van der Snickt (UAntwerpen) is louter natuurwetenschappelijk onderzoek niet genoeg om met absolute zekerheid een werk aan een bepaalde kunstenaar toe te schrijven: “Het is mogelijk zo na te gaan of het materiaal waaruit het schilderij bestaat uit hetzelfde tijdsgewricht als de vermoedelijke maker afstamt. Daarnaast kan je het werk met de rest van het oeuvre van de kunstenaar vergelijken om te controleren of het op dezelfde manier opgebouwd is. Natuurwetenschappelijk onderzoek is zo vooral een puzzelstuk in de complexe zoektocht om een werk aan een artiest te linken. Absolute zekerheid biedt de methode niet.”

Het boek van het Louvre wordt niet vermeld in Vitkines documentaire, maar de regisseur laat nu weten dat hij een groot verschil ziet tussen het onderzoekswerk van de onafhankelijke wetenschappers en de inhoud van het boek dat tot stand kwam om de Frans-Saudische samenwerking tijdens de Da Vinci-expo te promoten. “De politieke inmenging vergiftigt wat in feite een neutraal en wetenschappelijk debat zou moeten zijn”, zegt hij in The Art Newspaper.

De verschillende meningen van experts, de onmogelijkheid om het werk te onderzoeken en het nieuwe materiaal dat af en toe opduikt, zorgen er zo voor dat Salvator Mundi haast even geheimzinnig is als de glimlach van de Mona Lisa.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234