Maandag 14/10/2019

Onvolmaakt naakt

Ineens zijn er doodgewone borsten op tv, en dat is ongewoon

Maggie ­Gyllenhaal in vol ornaat in 'The Deuce'. De serie bulkt van de alledaagse vrouwenlichamen, in tegenstelling tot pakweg 'Game of Thrones'. Beeld RV

Waren er tot voor kort vrijwel alleen van die hele ronde pronte op tv, in The Deuce zwieren de doodgewone borsten ineens over het scherm. Er lijkt sprake van een omwenteling in de blik op het vrouwenlijf.

Om meteen maar even een heilige te citeren: je zult het pas zien als je het doorhebt. En dus duurde het wel drie afleveringen. Eerst was er de blauwe haltertop, met knoopjes in het midden en een donkerblauw randje. Een aflevering later droeg ze een bruin truitje en in aflevering drie een rode haltertop.

Maggie Gyllenhaal, een van de hoofdrolspelers in The Deuce, heeft normale borsten. Echt heel normaal. Dat lijkt geen nieuws te zijn, maar dat is het wel. Want je ziet ze  – okerkleurige Scandinavische arthouse daargelaten – zelden op het scherm: natuurlijke borsten die de jaren, zwangerschappen en zwaartekracht in het algemeen met zich meedragen. In de wereld van Netflix en HBO is bijna elke vrouw een Victoria’s Secret-model, met een pronte, stevige boezem die zelfs zonder een ‘dream angels push-up’ overeind blijft. En nu tippelt Gyllenhaal plotseling door het beeld met borsten zó menselijk, dat het bijna vervreemdend is.

Niet dat ze niet bij haar personage passen. Juist wel. The Deuce gaat over de prostitutie en het ontstaan van de porno-industrie op Times Square begin jaren zeventig. De serie volgt vrouwen in de marge van de samenleving. Het zou ongeloofwaardig zijn als die allemaal met een Hollywood-uiterlijk aan de straatkant zouden staan. Aan de andere kant: in de bordelen van King's Landing (Game of Thrones) lijken de prostituees linea recta van een catwalk of rode loper getrokken – best gek voor een middeleeuwse stad waar de stront op straat ligt en de bordeelrijke sloppenwijk de naam ‘vlooiengrond’ draagt. Vooruit, Game of Thrones is een fantasiewereld. Er zijn draken, dwergen, schaduwbaby’s en op elk naakt vrouwenlijf een stel kwieke tieten – maar het is toch vooral die laatste fantasie die hardnekkig in vrijwel elke serie opduikt.

Los in de tas

De makers van The Deuce lijken er bewust voor gekozen te hebben om daar niet in mee te gaan. Geen stiekeme corrigerende tit tape, maar hoppa, gewoon los in de tas. Je gaat het pas zien als je het doorhebt: de heel gewone borsten van Gyllenhaal en haar medespelers staan voor meer. Ze illustreren de manier waarop The Deuce is gemaakt. En in een overmoedige bui zou je er zelfs een heel voorzichtige omwenteling in kunnen zien.

Een serie over prostitutie in het fotogenieke decor van de jaren zeventig had een romantiserende inslag kunnen hebben. Wat heerlijk toch, al die seks! En hotpants! The Deuce is ook nog eens te zien bij HBO, een betaalzender die grossiert in naakt, om abonnees te bieden wat ze in preutse landen als de VS niet op tv zien. Denk aan The Sopranos, Westworld en vooral Game of Thrones. Van die laatste maakte het Amerikaanse mannenblad GQ zelfs een ranglijst met het vele onfunctionele naakt (nummer 64: ‘Stannis vraagt een piraat om hulp terwijl de betreffende piraat een triootje heeft in een badhuis’). The Deuce had een excuus kunnen zijn om een decor van puntgaaf vrouwelijk naakt op te trekken rondom een parade aan potjes stomende heteroseks, maar is veel slimmer gemaakt.

De bedenkers zijn David Simon en George Pelecanos, mannen die eerder samen de alom geprezen serie The Wire maakten. Maar, zo haasten ze zich steeds te zeggen in interviews, met dit thema konden ze het niet alleen af. "Dit moest niet de mannenversie van sekswerk en porno worden", zei Simon in de podcast van weekblad The New Yorker. "We hadden de blik van vrouwen nodig in het schrijversteam."

Sneue hypocrisie

In de vierde aflevering zit een gesprek over menstruatie. Het is ochtend, de prostituees en hun pooiers hebben zich na een lange nacht verzameld in het koffiehuis voor een ontbijt. Een van de vrouwen heeft volgens haar pooier te weinig verdiend. Ze is ongesteld, verklaart ze, waarop tussen de aanwezige vrouwen een gesprek volgt over bloed ("het lijkt alsof de familie Manson heeft huisgehouden"), sponsjes die ingebracht kunnen worden tijdens de seks en schimmelinfecties veroorzaakt door diezelfde sponsjes. De pooier gooit zijn lepel neer en loopt ontdaan naar de bar. Gelukt: de vrouwen hebben hem van tafel gejaagd. Dat is een kleine overwinning, maar het voorval illustreert ook de sneue hypocrisie van de pooiers: ze leven van de vagina van de prostituees, maar willen er niets over horen. "Dat is een fundamentele, feministische scène", zei Simon tegen The New Yorker. "Ik zou daar zelf nooit aan gedacht hebben. En al helemaal niet aan die details."

Het schrijversteam voldeed qua diversiteit sowieso keurig aan het curriculum van de faculteit genderstudies, met naast de vrouwen ook schrijvers die homoseksueel of transgender zijn. En nee, dat heeft geen drammerige politieke correctheid opgeleverd. Wel doet het resultaat beseffen dat de meeste series vooral tegemoetkomen aan de blik van de heteroman. De ‘male gaze’ noemde de Engelse filmcriticus Laura Mulvey dat fenomeen in 1975, films waarin mannen een dominante positie hebben en de vrouwen vooral dienen als object van mannelijke begeerte. Die blik is is al decennialang de norm en zo gewoon dat het niet eens opvalt. Tot het eens anders is, dus. "Het eerste uur van The Deuce had meer mannelijk naakt dan alle seizoenen van Game of Thrones bij elkaar", kopte een Amerikaanse filmsite over de zeldzame gelijke blootverdeling tussen de seksen. IJverige turvers telden in die eerste aflevering zelfs drie zichtbare penissen, een unicum. Eveneens zeldzaam: een flinke portie homoseks en een masturbatiescène van Maggie Gyllenhaal voorbij het oe-ah-pornocliché.

Gyllenhaals betrokkenheid is interessant. Ze zei ja tegen de serie op voorwaarde dat ze een van de producenten mocht worden. Het zou een gewaagde rol worden met veel seks en naakt, op deze manier zou ze zelf controle kunnen houden. HBO ging tegen de verwachtingen in akkoord. "Met die toestemming leken ze impliciet te zeggen: dit is een feministisch project", vertelde Gyllenhaal aan de Amerikaanse website Vulture.

"Op televisie viert de vrouwelijke blik hoogtij", juichte de krant LA Times in mei al een tikkeltje overmoedig. "De explosie aan aanbod op het kleine scherm heeft tot meer kansen geleid voor vrouwelijke schrijvers en regisseurs. In steeds meer series is de vrouw het onderwerp van handeling, in plaats van het onderwerp van begeerte." The Deuce was toen nog niet uit, de LA Times schreef het artikel naar aanleiding van series als The Handmaid’s Tale, I love Dick, Jessica Jones en Transparent. Die series zijn, zowel qua onderwerp als sfeer, totaal verschillend, maar hebben de female gaze als overeenkomst. "Dat betekent dat wie mag begeren en begeerd mag worden breder wordt getrokken. En daarmee ook welk publiek wordt bediend." 

Zelfs de kolkende testosteronpoel van Westeros (Game of Thrones) veranderende in een relatief kabbelend beekje in het laatste seizoen. Broadly, een zijtak van website Vice, telde de hoeveelheid naakt in elk seizoen van Game of Thrones en de verdeling tussen de seksen. Het eerste seizoen? 29 naakte vrouwen en 4 naakte mannen. Die verhouding hield tot en met seizoen 6 min of meer stand. Maar het laatste seizoen had plotseling maar 6 blootgevallen, evenwichtig verdeeld tussen mannen en vrouwen. Winter is coming, werd steeds gezegd, maar de veranderende tijdsgeest kon ook niet buiten de deur worden gehouden.  

Bron van discipline

Wie mag gezien worden? De vraag doet denken aan Honger, het nieuwste boek van de feministische cultuurcriticus Roxane Gay. Daarin beschrijft Gay, die bijna 200 kilo weegt, haar leven met extreem overgewicht. Haar lijf beperkt haar natuurlijk bij haar dagelijkse bezigheden, maar pijnlijk genoeg legt ze zichzelf ook allerlei restricties op. "Mijn lichaam is verschrikkelijk ongedisciplineerd, en toch ontzeg ik mezelf bijna alles waar ik behoefte aan heb", schrijft ze. Ze durft geen kleurrijke kleding te dragen, geen sieraden, geen nagellak – allemaal dingen die vrouwen mooier maken. Een vrouw als zij mag niet de indruk wekken zich mooi te voelen, weet ze. Dat krijgt ze trouwens ook steeds te horen. Op straat leunen mannen zelfs uit het raam van hun auto om haar te vertellen hoe lelijk ze haar vinden. Gay wijkt zo af van de norm dat alleen al haar aanwezigheid een provocatie is.

Het lichaam is dus een bron van discipline, het bepaalt hoe vrij een vrouw zich voelt en mag voelen. Op het scherm is die bandbreedte natuurlijk veel smaller dan op straat. Elk vrouwenlijf dat niet perfect is, is eigenlijk al opvallend. Een actrice hoeft maar één keer haar heel menselijke boezem aan de wereld te tonen en u leest er al over in de krant.

Over het peervormige lichaam van Lena Dunham – bedenker, regisseur en hoofdrolspeelster van de serie Girls – zijn inmiddels bibliotheken volgeschreven. Aflevering na aflevering hopt ze naakt of halfnaakt over het scherm, de oma-onderbroek soms nog half tussen de billen. Al dat onvolmaakte bloot is al baanbrekend, maar vooral de wijze waarop ze het toont: ongegeneerd en vrij.

Hannah, het personage dat Dunham speelt, is zich wel degelijk bewust van haar antihollywoodiaanse fysiek, blijkt al in de eerste minuten van de allereerste aflevering. Ze noemt haar slanke vriendin Marnie een ‘Victoria’s Secret angel’ en zichzelf een ‘fat baby angel’. Maar, en dat is bijzonder, ze verbindt er geen disciplinerende consequenties aan. Het is Hannah die even later naakt over de badrand hangt en een cupcake eet, terwijl Marnie een handdoek om zich heen heeft geslagen. Zo confronteert Dunham de kijkers met hun eigen vooroordelen. Eerlijk? Girls heb ik vaak met een kussen in de aanslag zitten kijken, klaar om de ogen te bedekken uit plaatsvervangende schaamte. Was dat anders geweest als Dunham een perfect lichaam had gehad? Zeker. Zo diep zit het idee dat bepaalde lijven wel, en andere niet gezien mogen worden.

"Ik begrijp het nut niet van al dat bloot in de serie", zei een Amerikaanse journalist drie jaar geleden tegen Dunham. "Vooral jouw personage. Je hebt weleens gezegd dat niemand klaagt over naakt in Game of Thrones, maar daarvan begrijp ik de functie. Ze bedoelen het geil, prikkelend. Maar jouw personage is vaak bloot op willekeurige momenten."

In al zijn onbevangenheid verwoordde de journalist precies de male gaze, het idee dat een naakt vrouwenlichaam op het scherm louter prikkelend zou moeten zijn. "Het is een realistische weergave van het leven", antwoordde Dunham geïrriteerd. Veel scènes zijn thuis gesitueerd, in de slaapkamer of badkamer, daar ben je nu eenmaal vaak naakt.

Dat is natuurlijk niet het hele verhaal. Op het scherm is Dunhams lichaam een statement, zoals de borsten van Maggie Gyllenhaal dat ook zijn. In al hun gewoonheid zijn ze ongewoon. Nog wel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234