Woensdag 24/02/2021

NieuwsVlaams Topstuk

‘In flarden geschoten poëzie’ van revolutionaire Paul van Ostaijen, nu pronkstuk van 725.000 euro voor Vlaamse overheid

Minister-president Jan Jambon mag het manuscript van ‘Bezette stad’ van Paul Van Ostaijen al inkijken. ‘Die ‘BOEM paukeslag’ maakte altijd weer de hele klas wakker’ herinnert hij zich. Beeld BELGA
Minister-president Jan Jambon mag het manuscript van ‘Bezette stad’ van Paul Van Ostaijen al inkijken. ‘Die ‘BOEM paukeslag’ maakte altijd weer de hele klas wakker’ herinnert hij zich.Beeld BELGA

Het verloren gewaande manuscript van Bezette stad van Paul van Ostaijen is officieel ondergebracht in de Antwerpse Erfgoedbibliotheek. De Vlaamse overheid telde er 725.000 euro voor neer. ‘Het is nu van ons allemaal’, aldus cultuurminister Jambon.

“De ware bibliofiel moet zijn hartslag in de gaten houden als hij dit manuscript onder ogen krijgt”, waarschuwde burgemeester Bart De Wever. En Vlaams premier en cultuurminister Jan Jambon noemde het avant-gardistische meesterwerk Bezette stad (1921) een “revolutie op papier”. “Het was bovendien een wake-upcall op de schoolbanken”, herinnerde Jambon zich. “Leraren droegen het met enige dramatiek voor. Die ‘BOEM paukeslag’ maakte altijd weer de hele klas wakker”, grapte hij.

Aan superlatieven en zelffelicitatie van achter de mondmaskers geen gebrek in de fameuze Nottebohmzaal van de Antwerps Erfgoedbibliotheek. Daar is door De Wever en Jambon “het belangrijkste handschrift van de moderne Nederlandse literatuur” onthuld én overgedragen aan de Vlaamse overheid. De timing is uitgekiend: precies 125 jaar geleden nadat Paul van Ostaijen (1896-1928) in Antwerpen werd geboren en honderd jaar nadat zijn “iconische” en “onmisbare” dichtbundel Bezette stad het licht zag. “Het is een allesomvattende vertelling van een jonge Antwerpenaar tijdens de grote catastrofe”, aldus biograaf Matthijs de Ridder, die “totaal verrast” was door het opduiken van het uitzonderlijk goed bewaarde handschrift. 

Van Ostaijen vatte zijn onbetwistbare mijlpaal aan op 27 juli 1920 in Berlijn. Daar was hij twee jaar eerder heen gevlucht, nadat hem een vervolging voor activisme boven het hoofd hing, zeker na betrokkenheid bij een protestbetoging tegen de franskiljonse kardinaal Mercier. In de Duitse hoofdstad vormden dadaïsme, kubisme en het jonge filmmedium al snel een expressionistische cocktail in zijn hoofd, vertelt De Ridder. “Van Ostaijen gebruikt in Bezette stad een heel simpel maar grensverleggend principe. Geen klassieke verzen maar een kapotte wereld die enkel te vangen is in aan flarden geschoten poëzie.” De oorlogsdreiging, het nihilisme, het uitbundige nachtleven en de music halls… Van Ostaijen liet het als een razende in elkaar grijpen, “gif als tegengif gebruikt”.

Typografie

De flamboyante loodgieterszoon – u kent hem ook van gedichten als ‘Melopee’ en ‘Hulde aan Singer (Naaimasjien)’ – gaf strikte typografische aanwijzingen voor deze uitgave in eigen beheer. Die voerde kunstenaar Oscar Jespers nauwgezet uit in houtsnedes en in zeldzame lettertypes, terwijl hij ook het befaamde omslag ontwierp. Merkwaardig genoeg – ondanks de latere impact – waren bij Van Ostaijens overlijden in 1928 nog niet eens de helft van de 540 gedrukte exemplaren gesleten.

Aan het “plotse opduiken” van het legendarische oermanuscript van Bezette stad ging een geheim voorbereidings- en onderhandelingsproces van bijna twee jaar vooraf, zo blijkt. Lange tijd werd zelfs gevreesd dat het handschrift voorgoed van de radar was verdwenen. Pas sinds 2 maart 2020 kwam het terecht op de Topstukkenlijst, waardoor de zaak in een stroomversnelling raakte. “Zo konden we er in alle rust over onderhandelen en zorgen dat in het optimale omstandigheden werd bewaard”, aldus Jambon. Vanaf dat moment kon een verzamelaar het niet meer zomaar versassen naar het buitenland. Want ook daar lonkte de kunst- en manuscriptenmarkt naar dat mysterieuze paradepaard van de Vlaamse modernistische literatuur.

Uiteindelijk incasseerde de verkopende verzamelaar 725.000 euro, “een zeer redelijke prijs”, tenminste, volgens de experts. Aanvankelijk dreigde de Vlaamse overheid er wel 1 à 1,2 miljoen euro voor te moeten neertellen. Wie het manuscript verkocht, blijft een raadsel. De betrokken Vlaamse verzamelaar stelt bijzonder prijs op zijn anonimiteit. 

Het was René Franken van antiquariaat Demian die mee achter de schermen bemiddelde en het lijntje legde van de collectioneur naar de Vlaamse overheid. “Bezette stad is hors catégorie”, zegt hij. “Ik beschouw het ook niet zomaar als een manuscript maar als een kunstwerk, vooral omdat het visueel ook zo verbluffend is. Toen ik werd benaderd door de verzamelaar, was mijn eerste bekommernis dan ook om het in openbaar bezit te brengen. Meer zelfs: het liefst in Antwerpen, de geboortestad van Van Ostaijen, waar het thuishoort. Ik wou voorkomen dat het van de ene kluis naar de andere zou gaan, afgeschermd van de wereld. Dat het nu toegankelijk is voor het grote publiek is een bijzonder grote meerwaarde.”

Citymarketing

Intussen heeft de Erfgoedbibliotheek het handschrift met zijn onnavolgbare, “ritmiese typografie’ gedigitaliseerd en kan het vrijuit ingebladerd worden op hun site. Maar het Letterenhuis krijgt de primeur om er zijn bezoekers mee te verbluffen, bij de opening van de Van Ostaijen-expo BOEM Paukeslag. 100 jaar Bezette stad, vanaf 27 maart. Thomas Leysen, voorzitter van de Topstukkencommissie, kondigde voor 2023 nog een forse expo aan in het Antwerpse MAS, waar zowel bekendere als meer verborgen Topstukken zullen getoond worden. 

Burgemeester Bart de Wever, die het manuscript losjes met de jazz van John Coltrane en Miles Davis vergeleek, droomt dan weer luidop van een samengaan van citymarketing en literatuur in de Sinjorenstad. “Veel literatuurliefhebbers vinden dat heiligschennis, maar ik ben er niet vies van. Er zijn hier in Antwerpen zoveel bedevaartsplekken. En daar kan Van Ostaijen, samen met Elsschot, een doorslaggevende rol in spelen.”

Blader het manuscript in via https://collectie.antwerpen.be/bezette-stad/handschrift

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234