Woensdag 12/05/2021

InterviewBoeken

Imbolo Mbue: ‘Amerika was ‘de hemel’. Tot ik er uit het vliegtuig stapte’

Imbolo Mbeu: ‘Mijn hart zal altijd in Afrika zijn. Maar de geschiedenis van het continent uitpluizen heeft dat hart ook gebroken.’
 Beeld Kiriko Sano
Imbolo Mbeu: ‘Mijn hart zal altijd in Afrika zijn. Maar de geschiedenis van het continent uitpluizen heeft dat hart ook gebroken.’Beeld Kiriko Sano

De Kameroens-Amerikaanse Imbolo Mbue (39) schreef een roman over een vrouw die vecht tegen een oliefirma die het milieu in haar Afrikaanse land vervuilt. ‘Multinationals en socialemediabedrijven zijn onze geest gaan koloniseren.’

Het nieuwsbericht liep eind januari een beetje verloren tussen al het coronageweld, maar daarom was het niet minder belangrijk. Een Nederlands gerechtshof hield Shell verantwoordelijk voor de olievervuiling in de Nigerdelta en de oliemaatschappij diende compensaties te betalen aan de Nigeriaanse boeren die daardoor hun landbouwgrond verloren hadden zien gaan. Dertien jaar hadden die boeren op gerechtigheid moeten wachten, maar of ze op korte termijn enige schadeloosstelling zullen ontvangen, valt te betwijfelen. Hoeveel de schadevergoeding zal bedragen is nog lang niet bepaald, en Shell kan ook nog in beroep gaan.

BIO • geboren in 1981 in Limbe, Kameroen • trok in 1998 naar de VS • begon in 2002 aan de roman die Hoe mooi wij waren zou worden • werd in 2008 werkloos door de financiële crisis • werd in 2014 Amerikaans staatsburger • debuteerde in 2016 met Zie de dromers, bekroond met o.a. de PEN/Faulkner Award for Fiction

Bij het lezen van Imbolo Mbues roman Hoe mooi wij waren is het bijna onmogelijk om niet aan deze historische uitspraak te denken. Ook in dat boek draait alles immers om een oliemaatschappij die een rivier en de landbouwgronden erlangs vervuilt, en of er gerechtigheid volgt is nog maar de vraag. Pexton, zoals de oliemaatschappij heet, kan rekenen op steun van de centrale overheid bij het afwentelen van de schadeclaims. Ook voor haar zijn de olie-inkomsten immers belangrijker dan de zorgen van een stel stomme boeren uit het onooglijke dorp Kosawa. Tot die boeren een aantal Pexton-mannen gijzelen en de in Amerika opgeleide Thula het voortouw neemt in het verzet tegen zowel de oliemaatschappij als de centrale overheid. Dan slaat de vlam in de pan.

Hoe mooi wij waren is een heel persoonlijk boek, vertelt Mbue wanneer we elkaar via Zoom spreken. Ze groeide op in Limbe, in Kameroen, het zuidelijke buurland van Nigeria waar ook olie naar boven wordt gehaald en waar een grote raffinaderij staat. Ze zag hoe de stad de lasten droeg, maar dat de oliemaatschappij en de centrale overheid met de lusten gingen lopen. Niet dat er van vervuiling sprake was, maar van de rijkdom die de raffinaderij opwekte bleef niets ter plekke hangen. Bovendien had ze iets met het denken en de acties van linkse revolutionairen zoals Patrice Lumumba en Nelson Mandela. Die mannen waren razend populair onder de jongeren, vertelt ze, en dus kon ze zich voorstellen hoe zo’n revolutionair zich tegen de belangen van de olie-industrie zou keren. Daar zat een boek in.

Aan dat boek begon ze in 2002, toen ze al vier jaar in New York woonde en er businessmanagement studeerde. Ze schreef en schrapte, gooide haar manuscript in een hoek en haalde het er weer uit, debuteerde in 2016 met een heel andere roman en werkte het uiteindelijk af in 2019. En wat bleek? Haar verhaal over milieuvervuiling, corruptie en verzet was nog net zo relevant als toen ze er zeventien jaar eerder aan begon. “Wat had je anders verwacht?”, lacht Mbue cynisch wanneer ik daar een opmerking over maak. “Dat de mensheid opeens tot inzicht zou zijn gekomen? We vechten al millennia tegen onrecht, seksisme, racisme en uitbuiting, maar die zaken zijn er nog altijd. En zo zullen er altijd mensen zijn die hun gevoel voor wat goed en kwaad is ondergeschikt maken aan hun persoonlijke hebzucht. Zo zijn mensen nu eenmaal. Daar maak ik me geen illusies over. Vandaar dat mijn boek geen verhaal over de goede Afrikanen en de slechte Amerikanen is geworden, maar wel een bezinning over de menselijke complexiteit. Voor Pexton werken niet alleen baarlijke duivels, en de inwoners van Kosawa zijn niet allemaal engeltjes. Sommige mensen willen hun leven geven in de strijd tegen het kwaad, terwijl anderen een pragmatischer kijk op het bestaan hebben, het welzijn van hun gezin belangrijker vinden en zich in het bestaande systeem inschakelen. Voor beide posities valt iets te zeggen.”

Maar het impliceert wel dat je als mens achter je keuzes staat en er verantwoordelijkheid voor neemt?

“Precies, en dat je beseft wat je doet. Het is al te makkelijk om in een protestmars voor meer rechtvaardigheid op de wereld mee te lopen en daarna gedachteloos in je auto te stappen en naar huis te rijden. Nee, je moet je realiseren dat je auto petroleum verbruikt en dat die petroleum niet altijd even netjes gewonnen wordt.”

Had Thula een man kunnen zijn?

“Toen ik begon te schrijven, was ze een man, omdat alle revolutionairen die ik kende mannen waren. Het idee dat mijn revolutionair een vrouw zou worden, kwam gewoon niet in me op. Ook omdat ik in een patriarchale wereld opgroeide natuurlijk, waarin vrouwen nooit evenveel kansen kregen als mannen. Het heeft een tijdje geduurd voor ik besefte dat Thula een vrouw moest worden, maar uiteindelijk kon ik er niet meer omheen. Zo kon ik ook iets zeggen over wat het betekent om vrouw te zijn en tegelijkertijd een belangrijke sociale positie te bekleden. Dat is niet makkelijk. Thula is niet toevallig single en kinderloos. Een man kan best een gezin hebben, voor een vrouw in zo’n positie is dat bijna onmogelijk.”

Er waren toch ook vrouwelijke boegbeelden in Afrika, zoals Winnie Mandela?

“In de jaren tachtig en negentig werd zij toch vooral gezien als de vrouw van Nelson. Maar er was wel Ellen Johnson Sirleaf, president van Liberia, daar heb je gelijk in, maar zij was een uitzondering. Sociale veranderingen komen er in Afrika alleen door mannen, kreeg je onbewust ingelepeld. Pas nadat ik naar Amerika was verhuisd, besefte ik dat het ook anders kon.”

‘Leopold II kwam naar Congo, zag en stak het in zijn zak. Oliefirma’s doen vandaag hetzelfde.’ Beeld BELGAIMAGE
‘Leopold II kwam naar Congo, zag en stak het in zijn zak. Oliefirma’s doen vandaag hetzelfde.’Beeld BELGAIMAGE

Zijn hedendaags Amerika en Europa niet net zo goed patriarchale samenlevingen als Afrika?

“Natuurlijk, alleen willen ze dat niet over zichzelf horen. Hoeveel vrouwen bekleden er in Amerika topfuncties? Heel weinig. We leven in een patriarchale wereld. Amerika huldigt misschien een geavanceerd soort patriarchaat, maar je kunt niet ontkennen dat vrouwen er op heel veel vlakken niet gelijk zijn aan mannen. Maar als puntje bij paaltje komt heb je er wel meer mogelijkheden dan in Afrika.”

Zou de wereld een betere plaats zijn als er meer vrouwen aan de macht waren?

“Ik wil daar niet naïef in zijn, ik weet dat niet, want vrouwen zijn ook maar mensen. Natuurlijk zijn er vanuit biologisch perspectief verschillen tussen mannen en vrouwen en tussen wat ze doen en laten, maar vrouwen kunnen net zo goed hebzuchtig zijn en ze kunnen ook net zo goed foute beslissingen nemen. Ik denk dat de wereld er op veel vlakken beter zou uitzien dan vandaag, maar een paradijs zou het nog steeds niet zijn. We blijven allemaal mensen, of we nu man, vrouw, wit of zwart zijn. We zijn allemaal in staat tot machtsmisbruik.”

Maar misschien zou er minder geweld zijn. In de VS worden zeven op de acht moorden door mannen gepleegd. Dat cijfer zegt toch ook iets?

“Er zouden alleszins minder oorlogen zijn. En kinderen zouden een betere opvoeding krijgen, want vrouwen zetten de kinderen op de wereld en weten beter wat hun noden zijn. Vrouwen zijn daar gevoeliger voor. Maar anderzijds ben ik ook een vrouw en heb ik heel mijn leven tussen vrouwen geleefd. Ik kan je verzekeren dat er meer meedogenloze vrouwen bestaan dan je zou denken. Doorheen de geschiedenis zijn het vaak de vrouwen geweest die de mannen aangezet hebben om ten oorlog te trekken.

“Maar hoe dan ook, voor vrouwen zou de wereld alleszins een veiliger plek zijn, daar ben ik van overtuigd. Ik kan me onmogelijk voorstellen dat vrouwen een fysiek gevaar zouden zijn voor mannen, zoals mannen dat vandaag zijn voor vrouwen. Een vrouw die een man aanvalt zou wellicht nog even zeldzaam zijn als vandaag.”

Hoe krijg je meer vrouwen aan de macht?

“Door hen aan te moedigen onderwijs te volgen, dat is echt fundamenteel. We hadden het al over de grote revolutionairen van de twintigste eeuw, dat waren allemaal mannen, maar dat is niet wat hen zo specifiek maakte. Wel dat het allemaal mannen waren die gestudeerd hadden. Mandela was bijvoorbeeld advocaat. Je moet op de hoogte zijn van wat er in de wereld gebeurt en hoe de machtsverhoudingen liggen om er ook iets aan te kunnen doen. Als ik aan mijn jeugd in Limbe terugdenk, zie ik het ene na het andere meisje stoppen met naar school gaan. Voor velen was studeren gewoon te duur.

“Als je je onderwijs ontoegankelijk maakt, hoef je je als dictator of corrupte overheid geen zorgen te maken, heb ik daaruit geleerd. Want wat deden al die meisjes die stopten met school? Die zochten een man om mee te trouwen en zo vlug mogelijk kinderen te krijgen. Maatschappelijk succes was niet weggelegd voor hen, ook al hadden ze er de capaciteiten voor. Ik heb nu twee romans geschreven, en allebei gaan ze over Afrikaanse vrouwen die emigreren omdat ze willen studeren. Die overeenkomst zag ik pas achteraf. Misschien komt dat wel doordat ik als meisje omringd werd door vrouwen die daartoe nooit de kans hadden gekregen.”

Is dat de reden waarom u zelf ook naar Amerika bent vertrokken?

“Om te studeren inderdaad. De boeken die Thula vormen, zoals Het communistisch manifest (van Marx en Engels, red.), Paulo Freires Pedagogie van de onderdrukten en Frantz Fanons De verworpenen der aarde, zijn de boeken die ik tijdens mijn eerste jaren in Amerika las en die me gemaakt hebben tot de schrijfster die ik vandaag ben.”

Bent u dan ook een soort Thula?

“Ik heb grote bewondering voor mensen die net als Thula hun leven ten dienste willen stellen van hun land of hun volk. Je zou mijn boek zelfs kunnen zien als een hommage aan de Thula’s van deze wereld, maar zelf ben ik geen activiste. Ik heb me nooit aangesloten bij een beweging. Terwijl Thula in protestmarsen meeloopt, zat ik op haar leeftijd met mijn vriendinnen naar populaire tv-reeksen te kijken.”

Terugkeren naar Kameroen om het land te bevrijden van zijn wurgende politieke klasse zit er dus niet in voor u?

“Zulke plannen heb ik alvast niet meteen, maar je weet natuurlijk nooit.” (lacht)

In een brief naar huis schrijft Thula hoe ze New York maar een kille en onpersoonlijke stad vindt. Wat waren uw eerste indrukken toen u aankwam in Amerika?

“Wat ik me vooral herinner, is hoe anders het was dan ik het me had voorgesteld. Wat ik wist van Amerika had ik op tv gezien. In Kameroen had ik naar Dallas en Dynasty gekeken, en ik dacht dat die reeksen een getrouw beeld van Amerika schetsten, dat iedereen er rijk was, in een kast van een huis woonde en ’s ochtends in een limousine naar het werk reed. Beverly Hills 90210, dat was voor mij Amerika.

“Dat er ook onrechtvaardigheid en racisme was, wist ik niet. Ik had nog nooit over de Jim Crow-wetten (wetten tussen 1880 en 1965 die rassenscheiding oplegden, red.) gehoord, noch over de burgerrechtenbeweging. Amerika was een soort hemel, tot ik uit het vliegtuig stapte en meteen voelde hoe ik anders werd behandeld dan bepaalde andere mensen. Ik was zwart, en dat had ik me nog nooit gerealiseerd. Het was een koude douche.

“En dat was in 1998, toen Amerika nog een veel onschuldiger land was. 9/11 moest nog komen. Terrorisme kenden de Amerikanen alleen van op tv, in journaals over het Midden-Oosten. Immigranten kregen toen nog het gevoel dat ze welkom waren. De sfeer is vandaag helemaal anders. De vijandigheid tegen migranten is exponentieel gegroeid. ‘Ze pakken onze jobs af en wie weet zitten er terroristen tussen.’ Gelukkig dat ik hier toen arriveerde en niet vandaag, denk ik wel eens.”

En heeft het land u daardoor ook veranderd?

“Ik kwam hier op mijn zeventiende aan als een kip zonder kop, zou je kunnen zeggen, naïef, als ik erop terugkijk. Amerika heeft dat veranderd. Ik zeg weleens dat Kameroen mijn karakter heeft gevormd en Amerika mijn geest.

“Wellicht was ik nooit schrijfster geworden als ik in Kameroen was gebleven. New York staat garant voor het ontmoeten van veel verschillende mensen die er ook nog eens heel wat verschillende ideologieën op nahouden. Zij brengen getuigenissen mee van over de hele wereld. Die diversiteit heeft me helpen groeien tot de vrouw die ik vandaag ben.”

Afrika wordt nog steeds geplunderd en als stort gebruikt door een groot deel van de wereld. Zie je daar in de toekomst verandering in komen?

“Droom ik van de dag dat Afrika niet langer een grabbelton zal zijn voor het Westen? Natuurlijk, en mijn hoop is daarbij op de jongere generatie gevestigd. Er is een nieuw bewustzijn aan het ontstaan, en een nieuwe trots ook. We hebben het Westen niet langer nodig om ergens te raken, beseffen zij. Toen ik nog in Kameroen woonde, werd er constant om westerse hulp gevraagd. ‘Je moet ons helpen’, zei een hele generatie. We waren altijd afhankelijk van iemand, van ontwikkelingshulp, van het IMF of de Wereldbank. Dat is vandaag tot op zekere hoogte nog steeds zo, maar ik zie tendenzen dat dit aan het veranderen is. Ik hoop dat deze doorzetten en dat er een generatie aankomt die zelfverzekerder zal zijn en het land een eigen koers zal laten varen.

‘De Amerikaanse droom predikt de vrijheid niet, maar juist het omgekeerde. Wie hem najaagt, zet zichzelf gevangen.’ Beeld rv
‘De Amerikaanse droom predikt de vrijheid niet, maar juist het omgekeerde. Wie hem najaagt, zet zichzelf gevangen.’Beeld rv

“Ik leef natuurlijk al lang niet meer in Afrika, al kom ik er wel vaak, maar mijn hart zal altijd daar zijn. De geschiedenis van het continent uitpluizen omwille van mijn boek heeft dat hart ook gebroken. Jij bent een Belg, dus ik moet je niet vertellen wat Leopold in Congo deed. Wanneer ik het in het boek over rubberplantages heb, zijn het die van Congo. De uitbuiting duurt al honderden jaren. Als mens hoop je dat er een dag komt waarop het anders zal zijn.”

In hoeverre zijn de oliefirma’s van vandaag vergelijkbaar met de rubberfirma’s van weleer?

“Toen waren het de Europese imperia die ons koloniseerden, nu zijn het de multinationals, en dat komt hen stukken beter uit. Die imperia waren verantwoordelijk voor wat er gebeurde in Afrika. De multinationals daarentegen wassen hun handen in onschuld. Wij doen alleen zaken, zeggen ze, en wij zijn niet verantwoordelijk voor wat er op politiek vlak in bijvoorbeeld Nigeria of Kameroen gebeurt.

“Vandaag leven we in het tijdperk van het bedrijfsimperialisme, en veel verschil met het imperialisme van Leopold zie ik in feite niet. Leopold kwam, zag en stak Congo in zijn zak. Oliefirma’s doen vandaag hetzelfde. En ze laten daarbij contractueel vastleggen dat eventuele milieuschade de verantwoordelijkheid van de lokale overheid is. Het gebeurt allemaal op een verdoken en schimmige manier. Zonder dat we het doorhadden, hebben die multinationals onze wereld overgenomen en zijn ze onze geest beginnen te koloniseren – ook hier in Amerika trouwens.”

Hoezo?

“Herken je dit hier in mijn hand? Een iPhone, een ding dat verkocht wordt als het summum van de vrijheid, maar dat met een reeks apps komt die je helemaal opslorpen. Urenlang zitten we op sociale media, waar we te horen krijgen hoe we ons horen te gedragen, wat goed is en wat slecht. Is er dan zoveel verschil met de koloniale meesters die naar Kameroen kwamen en ons vertelden wat we moesten eten, welke kleren we moesten dragen en welke taal we moesten spreken om echte mensen te zijn?

“Die grote socialemediabedrijven zeggen ons net zo goed hoe we moeten leven. Het is gewoon een ander soort kolonisatie, die van de geest, en dat allemaal om aan de mythe van de American dream te voldoen. Want die heeft ook op dit vlak een negatieve invloed. Als je succesvol wilt zijn, en dus een echte Amerikaan, moet je bepaalde zaken eten, dragen en gebruiken. Die dream predikt de vrijheid niet, zoals de mythe luidt, maar juist het omgekeerde. Wie hem najaagt, zet zichzelf gevangen.”

Komt dit ook niet doordat de American dream tot materialisme en bezit wordt gereduceerd?

“Het zijn de grote firma’s die je zeggen hoe je droom er moet uitzien: een huis, een auto en ieder jaar een reis naar een exotische bestemming. Wanneer je merkt dat je je droom niet langer zelf mag invullen, weet je dat je geest gekoloniseerd wordt. Want wat is de essentie van de echte American dream, en uiteindelijk van iedere droom? Vrijheid. Dat is wat we allemaal willen, alleen wordt die vrijheid vandaag de dag al voor je ingevuld, nog voor je die kunt bereiken. Worden we daar gelukkig van? Je kunt niet geloven hoeveel mensen ik ken die teleurgesteld zijn in de American dream. Ze hebben een huis, een auto en een mooie som geld op de bank, maar ze voelen zich ellendig.”

En dus moeten we ook op dat vlak dekoloniseren?

“Ja, we moeten onze geest dekoloniseren door op zoek te gaan naar onze persoonlijke essentie, naar wat ons vrij maakt. En dat is voor iedereen iets anders. Voor die vrijheid moet je soms offers brengen, beseft Thula. Haar broer Juba is daartoe niet bereid. Hij heeft de hoop om ooit vrij te zijn opgegeven, zegt hij op een bepaald moment. Hij heeft voor het bestaande regime gekozen, voor corruptie en welstand, maar hij weet dat die keuze heel zijn leven aan zijn geweten zal knagen. Dat is de keuze waar we allemaal voor staan: willen we een Thula of een Juba zijn?”

Imbolo Mbue, Hoe mooi wij waren, De Bezige Bij, 496 p., 26,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234