Zondag 15/09/2019

Interview

"Ik wil de kijker de pijn van de slachtoffers doen voelen"

Andrea Berntzen speelt Kaja in 'Utøya 22. juli', een fictief personage, al is alles wat ze meegemaakt heeft ook echt gebeurd. Beeld EPA

Wie Utøya zegt, ziet meteen de kop van Anders Behring Breivik voor zich. Dat moest anders, vond regisseur Erik Poppe. Hij reduceert Breivik tot een schim in Utøya 22.juli, en focust op de slachtoffers. Het was maar een van de vele ethische knopen die hij moest doorhakken om deze gevoelige materie te verfilmen.

Op 22 juli 2011 vermoordde de extreemrechtse terrorist Anders Behring Breivik 77 onschuldige mensen bij twee verschillende aanslagen. Om 15.26 uur liet hij in Oslo een zelfgemaakte bom afgaan voor het kantoor van premier Jens Stoltenberg. Daarna trok hij naar het eiland Utøya, waar socialistische jongeren een zomerkamp hielden. Verkleed als politieman vuurde Breivik in 72 minuten 405 kogels af.

Dat zijn de droge feiten. Maar hoe voelde het voor de jongeren die oog in oog stonden met de moordenaar? Die vraag probeert regisseur Erik Poppe te beantwoorden in
Utøya 22.juli, een reconstructie van het bloedbad op Utøya, die grotendeels bestaat uit één lange take.

Regisseur Erik Poppe. Beeld Wikimedia Commons

Poppe ziet er gespannen uit wanneer we hem ontmoeten op de Berlinale. Zijn film speelt er in competitie, en de regisseur beseft heel goed dat niet iedereen daar blij mee is. Maar in de loop van ons gesprek zal blijken dat Poppe absoluut niet lichtzinnig te werk is gegaan: over elk detail heeft hij diep nagedacht, voor iedere ethische bedenking heeft hij een overtuigend antwoord klaar.

We beginnen bij de hamvraag: waarom was deze film überhaupt nodig – terwijl het trauma in Noorwegen nog lang niet verwerkt is?

“Als we het over 22 juli 2011 hebben,” steekt Poppe van wal, “ligt de focus meestal op de terrorist, en op zijn gedachtegoed.” Breivik haalt inderdaad nog steeds geregeld de media. Zo daagde hij de Noorse staat voor de rechtbank omdat zijn mensenrechten in de gevangenis geschonden zouden worden. Die scheefgetrokken verhouding wil Poppe nu weer in evenwicht brengen: “Ik wilde de ervaring van de slachtoffers tonen. Alles volledig vanuit hun perspectief filmen. Zodat de kijker hun pijn zou voelen.”

Vonden de overlevenden en de families van de slachtoffers dat zelf een goed idee?

“Velen van hen waren er aanvankelijk niet blij mee. Ze waren bang dat we er een entertainende film van wilden maken. Maar ik heb hen uitvoerig duidelijk gemaakt dat dat absoluut niet de bedoeling was. Ik heb hen vanaf het begin bij het proces betrokken, hun opmerkingen voortdurend in overweging genomen. En als ze nu écht niet hadden gewild dat ik de film zou maken, dan zou ik serieus overwogen hebben om mijn plannen effectief op te bergen. Dat meen ik. Maar de meesten zijn bijgedraaid toen ze begrepen wat we precies wilden doen. Onlangs hadden we nog een bijeenkomst met een aantal overlevenden: zij zeiden zelfs dat ze blij waren dat de film er is.”

Het hoofdpersonage Kaja is fictief. Hoe waarheidsgetrouw is de film dan?

“Kaja heeft inderdaad niet echt bestaan, maar alles wat ze meemaakt, is wel echt gebeurd. Ik heb anderhalf jaar lang overlevenden geïnterviewd en het politieonderzoek bestudeerd. Het is natuurlijk een fictiefilm, maar we zijn zo dicht mogelijk bij de realiteit gebleven. Zelfs de dialogen hebben we vaak letterlijk uit de getuigenissen van overlevenden geplukt. En de scène waar een paar jongeren beginnen te zingen om elkaar gerust te stellen: veel mensen denken dat ik dat heb verzonnen, maar dat is echt gebeurd. Meer zelfs, er zijn tijdens de aanslag vier liedjes gezongen, op verschillende plekken op het eiland.”

Waarom wilde u de aanval in één lange take van 72 minuten filmen? Dat heeft een zekere spektakelwaarde.

“Dat was volgens mij de enige mogelijke manier. Wat in veel getuigenissen terugkwam, was dat het allemaal zo lang duurde. Dat tijdselement moest echt voelbaar zijn.”

Hoe ging dat praktisch in zijn werk?

“We hebben drie maanden gerepeteerd. Eerst in een studio, daarna op het eiland waar we zouden draaien. We hebben de hele scène uiteindelijk vijf keer opgenomen. Een keer per dag, meer was echt niet mogelijk: iedereen was na die 72 minuten emotioneel uitgeput.”

Wat hoopt u met deze film te bereiken?

“Ik hoop dat de film vragen oproept. Hoe kon dit gebeuren? En wat kunnen we doen om te vermijden dat het zich herhaalt? Deze gruweldaad was het werk van één man. Iemand die het gevoel had dat hij buiten de maatschappij stond. We moeten ons als samenleving toch afvragen hoe we ervoor kunnen zorgen dat dat soort individuen de weg niet kwijt raakt. Bijvoorbeeld door hen toe te laten om hun meningen – hoe walgelijk die ook zijn – uit te spreken, zodat ze niet de nood voelen om tot daden over te gaan.”

Utøya 22.juli is op 18/09 te zien tijdens Film Fest Gent On Tour en komt op 14/11 in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234